południk - łuk wielkiego okręgu narysowanego na powierzchni Ziemi, łączący obydwa bieguny, a więc i wszystkie punkty o tej samej długości geograficznej; ziemskie długości mierzone są od południka 0 stopni przechodzącego przez Greenwich
Południowej Afryki, Republika - (Republiek van Suid-Afrika)
powierzchnia: 1223 tys. km kw. (z zat. Walvis i niezależnymi czarnymi krajami)
stolica: Kapsztad (legislacyjna), Pretoria (administracyjna), Bloemfontein (sądownicza)
miasta: Johannesburg; porty Durban, Port Elizabeth, East London
warunki naturalne: południowy kraniec dużego płaskowyżu otoczony górami i pasmem nizin nadbrzeżnych
system polityczny: rasistowska republika nacjonalistyczna, ograniczona demokracja
terytoria: wyspy: Marion i Księcia Edwarda przy Antarktydzie
głowa państwa i rządu: Nelson Mandela od 1994
gospodarka: główne produkty eksportowe: kukurydza, cukier, owoce, wełna, złoto (największy producent na świecie), platyna, diamenty, uran, żelazo i stal
waluta: rand
ludność: 39550 tys. (1990), w tym czarni: Zulu, Kosa, Suto, Tswana 73%, biali: 18%; roczny przyrost nat. 2,5%
język: afrykanerski i angielski (obydwa oficjalne), bantu
religia: holenderski kościół zreformowany 40%, anglikańska 11%, rzymskokatolicka 8%, inne religie chrześcijańskie 25%, hinduizm, islam
dochód narodowy: 81 mld dol. (1987); 1890 dol. na osobę
Pompadour - Jeanne Anotinette de, markiza 1721-1764. Faworyta króla Francji, Ludwika XV od 1744; wywierała znaczny wpływ na politykę zagraniczną, zawracając Francję z pozycji antyaustriackiej na antyprus.; protektorka filozofów oświecenia, Voltaire'a i Diderota
Pompeje - starożytne miasto w Italii, u podnóża Wezuwiusza, 21 km na południowy-wschód od Neapolu; w 63 n.e. trzęsienie ziemi zniszczyło dużą część miasta; w 79 zaś Pompeje zostały zrównane z ziemią po erupcji Wezuwiusza, zginęło ponad 2 tys. osób; ruiny zostały odkryte w 1748, a prace wykopaliskowe, rozpoczęte w 1763, trwają nadal.
pop-art - ruch młodych artystów w połowie lat 50-tych i 60-tych XX wieku, zwracający się przeciwko elitaryzmowi w sztuce abstrakcyjnej; wzorowany na stylu komiksów, reklam filmowych i telewizyjnych itp.; powstał w W. Brytanii (1956), gdzie liderami ruchu byli Richard Hamilton i Peter Blake; główni amerykańscy przedstawiciele to Jasper Johns i Andy Warhol
pornografia - teksty, zdjęcia lub filmy pozbawione wartości artystycznej, mające na celu jedynie wywołanie podniecenia seksualnego; standardy obsceniczności są subiektywne i dlatego trudno jest ocenić, czy dany utwór winien być zaliczony do pornografii, czy stanowi dzieło sztuki; przeciwnicy pornografii uważają, że prowokuje ona akty przemocy wobec kobiet i dzieci
porosty - Porosty są organizmami, których ciało zbudowane jest z dwóch innych organizmów: grzybów i glonów, będących w trwałej symbiozie, tzw. mutualistycznej. Organizmy występujące w symbiozie wzajemnie sobie pomagają grzyb dostarcza wodę i sole, a glony dzielą się pokarmem. Występują na skałach, kamieniach, korze drzew, na glebie. Przedstawiciele: tarczownica pęcherzykowata, chrobotek alpejski, płucnica islandzka. Warunkiem ich występowania jest czyste powietrze z minimalną ilością związków siarki. Tworzą plechę skorupiastą, listkowatą, krzaczkowatą. Zbudowane są z 3 warstw: w górnej i dolnej części ciasno splecione strzępki grzybów (najczęściej workowców) tworzą warstwy korowe, a część środkowa zawiera luźno ułożone strzępki, między którymi znajdują się komórki glonów z grupy zielenic.
Schemat budowy porostów
Znaczenie porostów:
są pokarmem dla zwierząt
są organizmami pionierskimi
uczestniczą w tworzeniu próchnicy
wykorzystywane są w ziołolecznictwie
wykorzystywane są do produkcji barwników naturalnych
są bioindykatorami, czyli organizmami, przy pomocy których można ocenić czystość środowiska. Porosty giną, gdy w powietrzu występują zwiększone ilości związków siarki.
Portugalia - Republika Portugalska (República Portuguesa)
powierzchnia: 92 tys. km kw. (wraz z Azorami i Maderą)
stolica: Lizbona
miasta: Coimbra, porty Porto i Setubal
głowa państwa: Mario Alberto Nobre Lopes Soares od 1986
szef rządu: Anibal Cavaco Silva od 1985
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: produkty eksportowe: wino, oliwa z oliwek, rodzynki, tkaniny, wyroby garncarskie, sardynki, miazga drzewna
waluta: escud
ludność: 10528 tys. (1990); roczny przyrost naturalny 0,5%
język: portugalski
religia: rzymskokatolicka (97%)
dochód narodowy: 33,5 mld dol. (1987); 2970 dol. na osobę
populacja - Populację tworzą osobniki należące do jednego gatunku, występujące na określonej przestrzeni w danym czasie. Osobniki populacji mogą się swobodnie krzyżować, dając płodne potomstwo.
Miejsce, w którym występuje populacja nazywamy siedliskiem. Każdy osobnik populacji zajmuje określoną przestrzeń nazywaną areałem. Suma areałów tworzy zasięg przestrzenny populacji.
Każdą populację charakteryzuje wiele cech. Są to:
liczebność czyli liczba osobników tworzących populację. Liczebność populacji zależy od rozrodczości, śmiertelności, migracji, emigracji.
rozrodczość to zdolność populacji do wydawania potomstwa. Rozróżniamy rozrodczość potencjalną, czyli możliwość wydawania maksymalnej ilości potomstwa w optymalnych warunkach; i rozrodczość ekologiczną, czyli możliwość wydawania potomstwa pomniejszoną o tzw. opór środowiska (czynniki wpływające na śmiertelność potomstwa).
zagęszczenie to liczba osobników danej populacji występująca na określonej powierzchni lub w określonej objętości
śmiertelność to ubytki osobników występujące w populacji. Na śmiertelność wpływają: osiąganie krytycznego punktu czynnika środowiska, choroba, starość, brak pokarmu.
struktura przestrzenna populacji to charakterystyczne rozmieszczenie osobników populacji na danym terenie.
Rozmieszczenie równomierne osobniki zajmują areały w równych odstępach od siebie, np.: ptaki pingwiny, ptaki gniazdujące, sad, zboże.
Rozmieszczenie przypadkowe nazywane inaczej losowym, charakterystyczne dla roślin i zwierząt, związanych - zależy od obecności pokarmu, światła lub określonej temperatury.
Rozmieszczenie skupiskowe nazywane grupowym lub stadnym. Organizmy występują w określonych określonym miejscu, np. pszczoły, mniszek lekarski, mrówki.
Struktura wiekowa populacji:
W populacji wyróżniamy osobniki w trzech grupach wiekowych: wiek przedrozrodczy, rozrodczy oraz porozrodczy. W zależności od liczebności każdej grupy wiekowej wyróżniamy populację:
ustabilizowaną posiadającą prawie równą liczbę osobników w każdej grupie wiekowej
Struktura płciowa populacji to występowanie osobników męskich i żeńskich. Najczęściej ilość jednych do drugich (męskich, żeńskich) wynosi 50%:50%. Są populacje, w których ilość osobników żeńskich i męskich różni się, np. u pszczół 1:300, u mszyc 100% samic:0% samców (pokolenie dzieworodne).
Istnienie populacji zależy od wymagań życiowych osobników tworzących populację. Zdolność organizmu do przystosowania się do zmian danego czynnika w środowisku (np. ilość wody, temperatury, ilość światła) nazywamy tolerancją ekologiczną. Tolerancję organizmów na różne czynniki środowiska opisują prawa:
Prawo tolerancji Shelforda, które podaje, że możliwość bytowania organizmów określają dwie skrajne wartości, tzw. ekstrema działającego czynnika: minimum i maksimum. Tę rozpiętość zmian od minimum do maksimum nazywamy zakresem tolerancji.
Prawo minimum Liebiga, które określa możliwość rozwoju organizmu. Intensywność rozwoju określa ten składnik, którego jest najmniej, czyli jest w minimum i jest składnikiem ograniczającym.
Osobniki lub populacje o określonym zakresie tolerancji nazywamy:
Stenobiontami organizmy te cechuje niewielka tolerancja w stosunku do czynników środowiska. Egzystują w warunkach o niewielkiej zmienności tych czynników. Są to: skorpiony, hipopotamy, kozice. Osobniki należące do tej grupy mogą być wykorzystywane jako bioindykatory (wskaźniki czystości środowiska), np. porosty, raki, pstrągi.
Eurobionty to organizmy o dużej tolerancji w stosunku do czynników środowiska.
Układ osobników w populacji
Osobniki w populacji żyją w różnych formach organizacyjnych, w których postępują według określonych reguł zapewniających przetrwanie gatunkowi.
Mogą żyć pojedynczo, izolując się od pozostałych osobników, oznaczając swoje terytorium, łącząc się w pary tylko czasowo w okresie godowym.
Mogą tworzyć rodzinę składającą się z osobników rozrodowych i potomstwa. Rodzina może być monogamiczna, np. u bocianów, gdy obejmuje jednego osobnika męskiego, jednego żeńskiego oraz potomstwo. Wyróżniamy rodzinę poligamiczną, w której jest jeden osobnik jednej płci oraz kilka osobników drugiej płci. Rodzina poliandryczna obejmuje jedną samicę i kilkunastu samców, a poliginiczna obejmuje jednego samca i kilka samic.
Kolejny układ osobników występujących w populacji to:
grupa (stado) utworzenie grupy zapewnia zdobycie pożywienia, obronę, wspólną opiekę nad potomstwem. W grupie występuje hierarchizacja funkcji określająca rangę osobnika.
kolonia to grupa osobników będących w ścisłym powiązaniu tworzących wspólnie określoną, np. bryłową lub drzewiastą, formę. Kolonie spotyka się wśród np. koralowców.
społeczność występuje u owadów. Jest układem bardzo specyficznym tworzącym jakby organizm, w którym każdy osobnik jest jedynie częścią składową niezdolną do samodzielnego życia. Jest silna hierarchizacja funkcji. Społeczność tworzą mrówki, pszczoły, osy, termity.
Posejdon - w mitologii greckiej, bóg morza, czczony również jako bóg trzęsienia ziemi; brat Zeusa i Hadesa; w trzech zdetronizowali ojca - Kronosa, i podzielili świat między siebie; syn Posejdona, Tryton, pół człowiek, pół ryba, również był czczony jako bóg mórz.
Pound - Ezra, 1885-1972. Poeta amerykański; od 1908 żyjący w Londynie; swoimi tomikami Personae i Exultations (oba 1909) ustanowił główne zasady <$imagizmu$$5159$>; największym dziełem Pounda jest cykl Cantos (1925-69, planowany na 100 pieśni), próba oceny historii.
Poznań - miasto wojewódzkie w zachodniej Polsce nad Wartą;
gród obronny w VIII-IX w.; gród książęcy <$Mieszka I$$7811$> i siedziba pierwszego polskiego biskupstwa (968); prawa miejskie w 1244-53; w XIII w. ośrodek osadnictwa niemieckiego; od 1793 pod zaborem pruskim; wrócił do Polski w 1918;
obecnie wielki ośrodek przemysłowy i kulturalno-naukowy; ważny węzeł kolejowy; miejsce Międzynarodowych Targów Poznańskich;
liczne zabytki, m.in. na Ostrowiu Tumskim gotycka katedra (XIV-XV w.), kościół NMP (XV w.), renesansowy ratusz (XVI w.) na Starym Mieście; biblioteka Raczyńskich (XIX w.);
ludność: 582800 (1993
Praga - stolica Czech od 1918, położona nad Wełtawą; ludność: 1212 tys. (1991); przemysł: samochodowy, lotniczy, chemiczny, papierniczy, drukarski, odzieżowy, browarniczy i spożywczy. pragmatyzm *** kierunek filozoficzny uzależniający prawdziwość twierdzeń od ich praktycznych skutków i uznający za kryterium prawdy wyłącznie użyteczność; główne zasady pragmatyzmu sformułował amerykański filozof Charles Peirce, rozbudował je William James
prawa autorskie - przepisy dotyczące utworów literackich, muzycznych i artystycznych (m.in. sztuk teatr., nagrań, filmów, fotografii, audycji telewizyjnych i radiowych, także programów komputerowych), nie zezwalające na rozpowszechnianie danego dzieła lub jego fragmentu bez zgody autora.
prątki - bakterie występujące w powietrzu i glebie; wywołują takie choroby, jak wąglik czy gruźlica; mogą być też przyczyną jałowienia gleby.
Presley - Elvis, (Aaron) 1935-1977. Amerykański piosenkarz, gitarzysta i najpopularniejszy wokalista rock'n'rollowy; swoimi nagraniami dla Sun Records w Memphis w stanie Tennessee (1954-55) i wczesnymi przebojami (Heartbreak Hotel, Hound Dog, Love Me Tender - wszystkie z 1956) stworzył indywidualny styl z elementami południowego bluesa, muzyki gospel, country i rhythm and bluesa; do dziś płyty Presleya sprzedawane są w milionowych nakładach
prezerwatywa - środek antykoncepcyjny zrobiony z gumy; nakładany na penis zatrzymuje spermę; odpowiednio używany, najlepiej z innymi środkami plemnikobójczymi, jest skutecznym środkiem zapobiegawczym antyciążowym (ze środkami plemnikobójczymi 97% pewności, sama prezerwatywa 85%); stanowi również zabezpieczenie przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, z AIDS włącznie.
Prokofjew - Siergiej, 1891-1953. Kompozytor rosyjski; opera Miłość do trzech pomarańczy (1921); balety dla Siergieja Diagilewa, m.in. Romeo i Julia (1935); siedem symfonii, m.in. Symfonia klasyczna (1916-17); muzyka filmowa; koncerty fortepianowe i skrzypcowe; pieśni i kantaty; baśń symfoniczna Piotruś i wilk (1936
Prometeusz - w mitologii greckiej, tytan, który skradł bogom ogień i dał go ludziom; z zemsty Zeus kazał przykuć go do skały, gdzie orzeł wyszarpywał mu wątrobę, która odrastała każdej nocy; uratowany przez Heraklesa.
Prost - Alain, 1955-. Francuski kierowca Formuły 1; zdobywca tytułu mistrza świata w latach 1985, 1986 i 1989
protestantyzm - wspólna nazwa grup i wyznań chrześcijańskich w okresie reformacji, kształtujących się w opozycji do kościoła rzymskokatolickiego; obejmuje kościoły ewangelickie oraz luteranizm, anglikanizm, baptyzm, prezbiterianizm, metodyzm.
Proust - Marcel, 1871-1922. Powieściopisarz i krytyk francuski; autor cyklu powieściowego W poszukiwaniu straconego czasu (1913-27), będącego zapisem wspomnień z dzieciństwa i opisem życia Francji końca XIX wieku
Prowansja - kraina historyczna w południowo-wschodniej Francji
powierzchnia: 31400 km kw.
stolica: Marsylia
ludność: 4059 tys. (1986)
Prus - Bolesław, (właściwie Aleksander Głowacki) 1847-1912. Polski pisarz i publicysta, znakomity felietonista; autor najwybitniejszej polskiej powieści XIX wieku Lalka (1890); także powieści Emancypantki (1894), Faraon (1897), opowiadań i nowel, m.in. Antek (1881), Katarynka (1881), Kamizelka (1882)
pryszczyca - (zaraza pyska i racic), zakaźna wysypkowa choroba wirusowa ssaków parzystokopytnych, charakteryzująca się pęcherzami w pysku i dookoła racic; u bydła powoduje zmniejszenie udoju i poronienia; jest powodowana przez wirus przenoszony przez powietrze, co czyni go niezwykle trudnym do wytępienia.
przeciwutleniacze - substancje zapobiegające procesowi utleniania zachodzącemu w tłuszczach, olejach, farbie, plastiku i gumie, a powodującemu psucie; używane jako środki konserwujące zapobiegają jełczeniu tłuszczów, przedłużając w ten sposób ich przydatność do spożycia.
Przemyśl - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Sanem; prawa miejskie 1389; w XIV-XVII wieku ważny ośrodek handlu głównie ze Wschodem; obecnie ważny węzeł kolejowy (w pobliżu stacja przeładunkowa Żurawica-Medyka); zabytki, m.in.: katedra z XV wieku z pozostałościami rotundy romańskiej z XIII w., zespoły klasztorne franciszkanów (XVIII wieku), karmelitów bosych (XVII wieku), kolegium jezuitów (XVII i XVIII wieku); ludność 68600 (1993
przepuklina - (hermia), przemieszczenie części organu wewnętrznego na skutek osłabienia otaczającej go ściany mięśniowej, zwykle w okolicy pachwiny lub pępka; objawia się okrągłym miękkim guzem lub opuchlizną.
przysadka mózgowa - u kręgowców główny gruczoł wydzielania wewnętrznego, położony w środkowej części mózgu; przedni płat przysadki mózgowej wydziela hormony regulujące czynności wielu innych gruczołów dokrewnych (tarczycy, gruczołów płciowych, szyszynki), wpływające na proces laktacji, kontrolujące wzrost; płat tylny przysadki mózgowej wydziela hormony kontrolujące gospodarkę wodną, regulujące skurcze macicy podczas porodu; działalność płata tylnego przysadki mózgowej regulują nerwy łączące układ nerwowy z hormonalnym
ptaki - Ptaki są kręgowcami posiadającymi cechy przystosowujące do lotu. Występują na całej kuli ziemskiej. Są stałocieplne. Wyróżniamy 8600 gatunków podzielonych na trzy grupy ptaków: biegające (np. struś), pływające (np. pingwin) oraz latające (np. gołąb).
Ptaki biegające są to najczęściej duże ptaki (struś, kazuar, kiwi). Posiadają przystosowania związane z bieganiem i chodzeniem po ziemi. Ptaki należące do tej grupy są niezdolne do lotu. Kończyny przednie u tych ptaków są zredukowane, natomiast tylne silnie rozwinięte, długie o zredukowanej liczbie palców do 3 lub 2, zakończone pazurami. Kości tych ptaków wypełnione są szpikiem kostnym, mostek jest mały i pozbawiony grzebienia stanowiącego przyczep dla mięśni skrzydeł.
Ptaki pływające zamieszkują zimną strefę półkuli południowej. Są dobrze przystosowane do pływania i nurkowania. Przednie kończyny u tych ptaków przypominają płetwy, zaś palce kończyn tylnych spina błona pławna. Pióra u tych ptaków są łuskowate. Kości wypełnione szpikiem. Pod skórą znajduje się gruba warstwa tłuszczu pełniąca funkcję izolacyjną.
Ptaki latające posiadają zdolność latania. Ptaki te wykazują dużą różnorodność morfologiczną, wynikającą z przystosowań do środowiska oraz rodzaju i sposobu zdobywania pokarmu.
Charakterystyka ptaków latających (np. gołębia)
Ciało gołębia ma kształt opływowy. Podzielone jest na małą, okrągłą głowę osadzoną na ruchliwej szyi, jajowaty tułów zaopatrzony w skrzydła oraz ogon utworzony z piór. Ciało osadzone jest na kończynach tylnych pokrytych łuskami. Całe ciało ptaka pokrywa miękka, sucha skóra. Ptaki posiadają tylko jeden gruczoł łojowy, nazywany kuprowym, umiejscowiony u nasady ogona (ptaki wodne mają ten gruczoł silnie rozwinięty). Skóra pokryta jest piórami, które są wytworem nabłonka. Ułożenie piór jest nierównomierne. Miejsca upierzone nazywamy opierzkami. Ptaki posiadają pióra: właściwe, puchowe, nitkowe oraz w formie szczecinek.
Pióra właściwe dzielą się na:
pokrywowe okrywające ciało,
lotki znajdujące się na skrzydle,
sterówki tworzące ogon (ok. 8-12 piór)
Budowa pióra właściwego.
Pióro posiada osadzoną w skórze dutkę, która przechodzi w oś pióra, nazywaną stosiną. Na stosinie znajduje się chorągiewka zbudowana z promieni i odchodzących od nich promyków. Na promykach znajdują się haczyki łączące kolejne promyki, tworząc zwartą płaszczyznę. U ptaków występuje proces pierzenia, czyli wymiany piór starych na nowe. Pierzenie odbywa się raz w każdym roku. W tym czasie ptaki są ciche, ukrywają się wśród roślinności. Pióra ptaków mają bardzo różnorodne ubarwienie. Ułożone są dachówkowato wyrastając ku tyłowi.
Na głowie u ptaków znajdują się duże okrągłe oczy, zaopatrzone w trzy powieki. Ptaki posiadają zdolność podwójnej akomodacji (zmianę kształtu soczewki oraz zmianę kształtu gałki ocznej). Z przodu głowy jest stożkowaty dziób (u gołębia). Zależnie od rodzaju pobieranego pokarmu kształt i wielkość dzioba bywa różny, np. haczykowato zagięty masywny lub długi wąski, szeroki płaski; u nasady dzioba znajdują się dwa otwory nosowe. Po bokach głowy, za okiem, znajduje się otwór uszny, otwory te przykryte są piórami i rozpoczynają ucho zewnętrzne, którego kanał oddzielony jest od ucha środkowego błoną bębenkową.
Budowa anatomiczna ptaków:
Szkielet jest bardzo lekki i wytrzymały. Składa się z kości wypełnionych powietrzem, tzw. pneumatycznych, oraz z kości zrośniętych ze sobą, co zwiększa ich wytrzymałość. Szkielet ptaka tworzą: czaszka, kręgosłup i kończyny.
czaszka powstała ze zrośniętych cienkich kości. Szczęki wyciągnięte są w dziób. Czaszka połączona jest kłykciem potylicznym z kręgosłupem,
w kręgosłupie wyróżniamy części:
szyjną (14 do 25 kręgów)
piersiową (5 kręgów)
lędźwiowo-krzyżową
ogonową
Kręgi tułowia są zrośnięte, tworząc mocne oparcie dla skrzydeł.
Pas barkowy jest dobrze rozwinięty, ma charakterystyczną budowę: długie, szablaste łopatki połączone z mostkiem przez silne kości krucze. Mostek zaopatrzony jest w wyrostek, tzw. grzebień (przyczep mięśni skrzydeł). Obojczyki zrastają się u dołu w jedną widełkowatą kość i chronią klatkę piersiową od dołu. Całość umożliwia pracę skrzydeł. Pas miednicowy tworzy wydłużona otwarta miednica (kość kulszowa, kość biodrowa, kość łonowa). Szkielet kończyny tylnej to kość udowa, goleniowa, skok oraz kostki palców (4). Palce zakończone są rogowym pazurkiem.
Mięśnie u ptaków latających są dobrze rozwinięte. Najsilniejsze są mięśnie piersiowe. Barwa mięśni u ptaków jest zależna od ich funkcjonowania. Mięśnie ciągle używane wykonujące dużą pracę są ciemne, a pozostałe jasne.
Układ nerwowy tworzą: mózg, zbudowany z 5 części (u ptaków rozwinięte są półkule przodomózgowe oraz móżdżek), duże płaty wzrokowe; rdzeń kręgowy i nerwy obwodowe. Ptaki mają dobrze rozwinięte narządy zmysłów, zwłaszcza wzrok, słuch, dotyk, słabo smak i węch.
Układ pokarmowy rozpoczyna jama gębowa pozbawiona zębów, zaopatrzona w język. Kolejne odcinki to przełyk, wole, dwuczęściowy żołądek (gruczołowy, mięśniowy), dwunastnica, do której dostaje się żółć i soki trzustkowe, jelito cienkie zaopatrzone w kosmki jelitowe, krótkie jelito grube. Między jelitem cienkim a grubym znajduje się ślepy wyrostek robaczkowy. Resztki pokarmowe nie są magazynowane, następuje częste wydalanie kału.
Układ oddechowy jest charakterystyczny dla tej grupy zwierząt. Powietrze dostaje się w czasie wdechu przez nozdrza, jamę gębową, tchawicę, krtań dolną, oskrzela, gąbczaste płuca, przez które przechodzą niektóre oskrzela do worków powietrznych. Ptaki posiadają 9 worków powietrznych, które zmniejszają ciężar ciała ptaka, magazynują powietrze oraz regulują oddychanie proces ten nazywamy podwójnym oddychaniem. Do płuc ptaka dostaje się powietrze przy wdechu oraz wydechu (z worków powietrznych). Szybkość wymiany jest skoordynowana z ruchem skrzydeł.
Układ krwionośny jest zamknięty. Ptaki mają dwa obiegi krwi. Serce podzielone jest na 4 części (2 przedsionki, 2 komory).
Układ wydalniczy tworzą długie parzyste nerki, moczowody dochodzące do kloaki. Brak pęcherza moczowego. Produktem azotowych przemian metabolicznych jest kwas moczowy.
Rozmnażanie i rozwój. Są organizmami rozdzielnopłciowymi z wyraźnym dymorfizmem płciowym. Narządy rozrodcze samca to: jądra, najądrza, nasieniowody dochodzące do steku. Narządy płciowe samicy to: jeden jajnik, jajowód (z jednej strony jest w kształcie szerokiego lejka, a z drugiej tworzy macicę), pochwa.
Budowa układu moczowo-płciowego gołębiaKomórką jajową jest jajko, które początkowo jest żółtkiem z plazmą i jądrem komórkowym, nazywanym tarczką zarodkową. Po zapłodnieniu komórka jajowa przesuwając się wzdłuż jajowodu otaczana jest białkiem, a w macicy skorupką wapienną. Żółtko z tarczką zarodkową jest zawieszone na sznurach białkowych, nazywanych chalazami. Chalazy utrzymują żółtko w równowadze, a tarczkę zarodkową ustawiają do góry (w celu równomiernego ogrzewania zarodków kilku wysiadywanych jaj).
Cechy przystosowujące ptaki do lotu:
opływowy kształt ciała,
pokrycie ciała piórami,
przekształcenie przednich kończyn w skrzydła,
wypełnienie wielu kości powietrzem (pneumatyczne)
obecność worków powietrznych
lekka czaszka zbudowana z cienkich kości
brak zębów
nieruchome połączenie kręgów tułowiowych tworzące konieczną do lotu sztywność tułowia
zwarta klatka piersiowa dająca mocne oparcie dla skrzydeł,
grzebień mostka stanowiący silny przyczep dla mięśni skrzydłowych,
doskonale rozwinięty pas barkowy
krótkie jelito grube, brak pęcherza i częste wypróżnianie zmniejsza ciężar ciała.
psalm - wiersz religijny o charakterze pochwalnym, dziękczynnym, pokutnym itp.; zachowana w Starym Testamencie ,,Księga psalmów'' zawiera 150 utworów, przypisywanych Dawidowi, drugiemu królowi Izraela
Psyche - grecka personifikacja duszy pod postacią uskrzydlonej dziewczyny lub młodej kobiety; Afrodyta, zazdrosna o urodę Psyche, nakazała jej rodzicom, by wydali dziewczynę za mężczyznę, którego nie będzie jej wolno zobaczyć; kiedy jednak Psyche wbrew zakazowi zapaliła nocą światło, dostrzegła u swego boku boga miłości, Erosa.
psychoanaliza - teoria i metoda leczenia nerwic odkryta przez Sigmunda Freuda, polegająca na wspólnym rozwiązywaniu przez pacjenta i psychoanalityka dowolnie skojarzonych konfliktów emocjonalnych, a następnie ich interpretacji; psychoanaliza jest długotrwała i kosztowna, a jej skuteczność nie została do końca udowodniona.
psychoza - zaburzenia psychotyczne, ogólny termin określający poważne zaburzenia psychiczne, polegające na utracie kontaktu z rzeczywistością, połączone z występowaniem halucynacji (widzeniem nie istniejących realnie rzeczy) i urojeń (fałszywych przekonań dotyczących rzeczywistości), np. cierpiący na psychozę paranoidalną jest przekonany, że otoczenie spiskuje przeciwko niemu; głównym typem psychozy jest schizofrenia (jej przyczyną mogą być zaburzenia biochemiczne.). >
psychoza - maniakalno-depresyjna choroba psychiczna, cechująca się występowaniem okresowych stanów maniakalnych i depresji psychicznych, po których mogą następować stany nieuzasadnionego podniecenia, nadpobudliwość; choroba może być uwarunkowana genetycznie; w niektórych przypadkach leczona przez podawanie litu.
Puccini - Giacomo, (Antonio Domenico Michele Secondo Maria) 1858-1924. Kompozytor włoski; twórca melodyjnych oper o efektownie konstruowanej akcji, łączącej egzotykę z realizmem (<$weryzm$$12558$>); najsłynniejsze opery: Manon Lescaut (1893), Cyganeria (1896), Tosca (1900), Madame Butterfly (1904) oraz nie dokończona Turandot (1926, z finałem Gozziego)
Puerto Rico - Wolne Państwo Stowarzyszone Puerto Rico, najbardziej na wschód położona wyspa Wielkich Antyli, między Wyspami Dziewiczymi a Dominikaną
powierzchnia: 9 tysięcy km kw.
stolica: San Juan
miasta: Mayaguaez, Ponce
gospodarka: eksport cukru, tytoniu, rumu, jabłek, wyrobów przemysłu włókienniczego, chemicznego, spożywczego, tworzyw sztucznych
waluta: dolar amerykański
ludność: 3522 tysięcy (1990)
punk - ruch młodzieżowy z końca lat 70-ych, manifestujący swe poglądy specyficznym strojem i muzyką; punk rock został zapoczątkowany w Wielkiej Brytanii; charakterystyczne dla niego były agresywne, rytmiczne, krótkie utwory (3 minuty, 3 akordy); głównym przedstawicielem muzyki punk był zespół Sex Pistols
purytanie - od 1564 wyznawcy kościoła anglikańskiego, dążący do usunięcia elementów liturgii rzymskokatolickiej z rytuału kościelnego i wprowadzenia prezbiteriańskiej na miejsce episkopalnej organizacji kościoła; indentyfikowani z opozycją parlamentarną za czasów panowania Jakuba I i Karola I; po restauracji usunięci z kościoła; znani jako dysydenci lub nonkonformiści
Pusan - główny port Korei Południowej; przemysł włókienniczy, chemiczny, rybołówstwo; ludność 3797600 (1985); w 1592 zaatakowany przez Japonię; w 1883 otwarty dla handlu zagranicznego
Pustynna Burza - nazwa działań wojennych, mających na celu usunięcie z Kuwejtu sił irackich w 1991; faza wstępna operacji, polegająca na przerzuceniu w region przyszłych walk ludzi i sprzętu, nosiła nazwę Pustynna Tarcza, a trwała od sierpnia 1990 (napaść Iraku na Kuwejt) do stycznia 1991, gdy rozpoczęła się Pustynna Burza, a wraz z nią wojna w Zatoce Perskiej; operacja doprowadziła do klęski wojsk irackich w Kuwejcie pod koniec lutego 1991; koszt operacji wyniósł 53 miliardów dolarów
Puszkin - Aleksandr, 1799-1837. Pisarz i poeta rosyjski okresu romantyzmu; główne utwory: Eugeniusz Oniegin (1823-31), dramat Borys Godunow (1825), powieść historyczna Córka kapitana (1836); jego dzieła miały ogromny wpływ na twórczość innych poetów rosyjskich, uwalniając ją od archaicznych konwencji literackich
Pyrrus - 318-270 p.n.e. Król Epiru; najechał Italię w 280 jako sojusznik zagrożonego przez Rzym Tarentu; dwukrotnie odniósł zwycięstwo, lecz kosztem ogromnych strat (stąd ,,pyrrusowe zwycięstwo''); powrócił do Grecji w 275 po nie rozstrzygniętej bitwie pod Benewentem; zginął podczas zamieszek w Argos.
pytanie retoryczne - pytanie, na które nie oczekuje sie odpowiedzi lub na które odpowiedź jest ogólnie znana
Quebec - prowincja we wschodniej Kanadzie
powierzchnia: 1 540700 km kw.;
ludność: 6 811800 (1991);
stolica: Quebec;
miasta: Montreal, Laval, Sherbrooke, Verdun, Hull, Trois-RivieOres;
gospodarka: produkcja żelaza, miedzi, złota, cynku, wyrobów mącznych, papieru; rybołówstwo, wyrób syropu klonowego (70% produkcji światowej), uprawa ziemniaków;
języki: język francuski (język urzędowy od 1974, 17% ludności posługuje się językiem angielskim); prawo (z 1989) zabrania używania symboli angielskich na znakach drogowych;
Queensland - stan w północno-wschodniej Australii;
powierzchnia: 1727200 km kw.;
stolica: Brisbane;
miasta: Townsville, Toowoomba, Cairns;
gospodarcza uprawa trzciny cukrowej, ananasów, bawełny; produkcja wołowiny, wełny, tytoniu; wydobycie miedzi, złota, srebra, ołowiu, cynku, węgla, niklu, boksytów, uranu, gazu ziemnego;
ludność: 2650 tysięcy(1987);
Rada Bezpieczeństwa ONZ - najważniejszy organ ONZ, w skład którego wchodzi pięciu członków stałych: USA, Rosja, Wielka Brytania, Francja i Chiny (ich przedstawiciele mają prawo weta wobec proponowanych decyzji), oraz 10 członków wybieranych na 2 lata przez Zgromadzenie Ogólne większością 2/3 głosów; po zakończeniu kadencji państwo członkowskie nie może zostać wybrane powtórnie
Rada Europy - ciało ukonstytuowane w 1949 w Strasburgu, który jest nadal jego siedzibą, w celu zapewnienia ,,silniejszej więzi pomiędzy krajami europejskimi''; ta największa organizacja państw Europy ma komitet ministrów spraw zagranicznych, parlament (w skład którego wchodzą członkowie parlamentów państw członkowskich) i Konwencję Europejską, badającą przypadki naruszenia praw człowieka
radioterapia - leczenie chorób za pomocą promieniowania przy użyciu określonych urządzeń służących jako źródła emisji promieni X; promieniowanie zmniejsza aktywność dzielących się komórek oraz oddziałuje na nowotwory oraz na pewne choroby skóry
Radom - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Mleczną; prawa miejskie przed 1350; od XV wieku rozwój miasta jako ośrodka rzemieślniczo-handlowego; miejsce uchwalenia konstytucji nihil novi obecnie ośrodek przemysłowy (m.in. przemysł skórzany, telekomunikacyjny); ważny węzeł kolejowy i drogowy; zabytki, m.in. kościół z XIV wieku (rozbudowywany w XV i XVI wieku), klasztor bernardynów (XV, XVI wieku), ratusz, pałac i domy z XIX wieku; ludność: 231600 (1993
Radżasthan - stan w północno-zachodniej Indii
powierzchnia: 342200 km kw.
stolica: Dżajpur
gospodarka: uprawa roślin oleistych, bawełny; produkcja cukru; wydobycie azbestu, miedzi; przemysł włókienniczy, szklarski i materiałów budowlanych
ludność: 43880600 (1991)
język: radżastani, hinduski
religia: hinduizm 90%, islam 3%
Rafael - (właściwie Raffaelo Santi) 1483- 1520. Malarz włoski; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli renesansu, działający w Perugii, Florencji i Rzymie (od 1508), gdzie malował freski w Watykanie oraz dla świeckich mecenasów; jego sceny religijne i mitologiczne odznaczają się harmonijną kompozycją; portrety uwydatniają cechy modeli i wyrażają dostojeństwo; wiele z jego szkiców wygrawerowano; późniejsze prace powstały w pracowniach artystycznych
ramadan - w kalendarzu muzułmańskim dziewiąty miesiąc roku; w ramadanie obowiązuje ścisły post od wschodu do zachodu słońca dla uczczenia miesiąca, w którym Mahometowi po raz pierwszy objawił się archanioł Gabriel.
rap - rodzaj muzyki pop; rytmiczny śpiew do nagranej wcześniej, powtarzającej się ścieżki dźwiękowej; powstał w 1979 w Nowym Jorku jako część kultury hip-hop dominujące, początkowo teksty buńczuczne i prowokacyjne; do początku lat 90-tych pojawiły się różne style, np. jazz rap, funk rap, i reggae rap
rastrowa grafika - w informatyce, grafika przechowywana w pamięci komputera w postaci tzw. mapy bitowej przedstawiającej dane (takie jak kolor czy jego nasycenie) dla każdego obrazu; w trakcie jej powiększania, obracania, rozciągania itd. obraz zostaje zniekształcony, w przeciwieństwie do grafiki wektorowej; grafika rastrowa jest stosowana do malowania, co pozwala użytkownikowi stworzyć obraz na ekranie komputera podobny do obrazu na papierze lub płótnie
Ravel - Maurice, 1875-1937. Kompozytor francuski; jego prace charakteryzują się uczuciowością, dysonansem i atonalizmem; np. utwory fortepianowe, balet Dafnis i Chloe (1912), Bolero (1928), Pawana na śmierć infantki (1899) i Jeux d'eau (1901
rdza zbożowa - w botanice, grzyby pasożytnicze Uredinales, pojawiające się na liściach roślin w postaci pomarańczowoczerwonych kropek; najczęściej występuje rdza zbożowa Puccinia graminis.
Reagan - Ronald Wilson, 1911-. Polityk amerykański; prezydent w latach 1981-89, republikanin; wcześniej aktor filmowy; w latach 1966-74 gubernator Kalifornii;
Redford - Robert, 1937-. Amerykański aktor i reżyser filmowy; pierwszy sukces odniósł w filmie Boso w parku (1967); stworzył znakomity duet z Paulem Newmanem w filmach Butch Cassidy i Sundance Kid (1969) oraz Żądło (1973); także m.in. Wielki Gatsby (1974) i Pożegnanie z Afryką (1985
regent - osoba sprawująca władzę w czasie choroby, nieobecności lub niepełnoletności władcy w kraju; w Anglii od czasów panowania Henryka VIII w razie potrzeby regent był wybierany przez parlament.
reggae - dominująca forma muzyki popularnej w Indiach Zachodnich w latach 70-tych i 80-tych.; charakteryzuje się dużą rytmicznością; słowa piosenek nawiązują do rastafarianizmu znani wykonawcy to m.in. Bob Marley, Lee ,,Scratch'' Perry (1940-, wykonawca i producent) oraz grupa Black Uhuru (założona 1974); reggae jest też popularne w Wielkiej Brytanii, Afryce Południowej i innych krajach
reinkarnacja - wiara w wędrówkę dusz, wcielanie się duszy w kolejne organizmy (ludzkie, zwierzęce lub roślinne); koncepcja wyznawana w wielu religiach i filozofiach, np. w starożytnym Egipcie i Grecji (Pitagoras, Platon), w buddyzmie, hinduizmie, dżinizmie i teozofii oraz herezji chrześcijańskiej; nazywana też transmigracją lub metempsychozą.
Rej - Mikołaj, 1505-1569. Pisarz, zwany ojcem literatury polskiej, największy obok J. <$Kochanowskiego$$6185$> pisarz odrodzenia; około 1541 przeszedł na protestantyzm; był posłem na sejm (1543-64); autor m.in. Krótkiej rozprawy między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem (1543), moralitetu Żywot człowieka poczciwego (1568), satyrycznych epigramatów Zwierzyniec (1562) oraz Figlików (1574), pisanych w języku polskim
religia - zasady wiary lub filozofii, zwykle polegające na oddawaniu czci Bogu lub bogom; wiara w siłę nadprzyrodzoną nie jest najważniejsza (np. w buddyzmie i konfucjanizmie), lecz wierność danej religii zasługuje na nagrodę - w buddyzmie jest nią ucieczka od ludzkiej egzystencji, w chrześcijaństwie i islamie życie wieczne; główne religie to: starożytne i panteistyczne religie Babilonii, Asyrii, Egiptu, Grecji i Rzymu; orientalne: hinduizm, buddyzm, dżinizm, parsizm, konfucjanizm, taoizm i sinto; religie oparte na księgach świętych: judaizm, chrześcijaństwo (rzymskokatolicka, prawosławna, protestancka), islam (sunnicki, szyicki); odłamy religijny: bahaizm, mormonizm, unitarianizm
relikwie - szczątki osób uznawanych za święte lub przedmiotów z nimi związanych; w religii chrześcijańskiej są to np. ramię św. Teresy z Avili, krew św. Januarego oraz drewno Krzyża Świętego; relikwie buddyjskie to np. prochy Buddy umieszczone w stupach lub kopcach
Rembrandt - Harmensz van Rijn, 1606- 1669. Malarz holenderski; jeden z najwybitniejszych i najbardziej wszechstronnych artystów w Europie w XVII wieku; w latach 1629-69 namalował około 60 wnikliwych autoportretów; tworzył sceny biblijne, wykonał około 300 prac rytowniczych i ponad 1000 rysunków; jego słynne obrazy to m.in. Lekcja anatomii doktora Tulpa (1632, Mauritshuis, Haga) i Straż nocna (1642, Rijksmuseum, Amsterdam
renesans - (odrodzenie), okres i ruch intelektualny w historii kultury europejskiej, zamykający światopogląd średniowiecza, a odkrywający nowe idee; zainicjowany we Włoszech w XIV wieku rozwinął się w Europie Zachodniej i trwał do około XVII wieku; celem nauki renesansowej było wykształcenie ,,człowieka odrodzonego'', posiadającego wiedzę humanistyczną, matematyczną i o sztuce, oraz poszerzenie jego wiedzy geograficznej, pobudzanie sceptycyzmu i racjonalnego myślenia, a także zainteresowania sztuką i literaturą antyczną; odrodzenie kultury starożytnej było inspiracją dla takich artystów, jak Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Duarer, architekci: Brunelleschi, Alberti, pisarze: Petrarca, Boccaccio, oraz wielu uczonych.
Renoir Auguste - 1841-1919. Malarz francuski; przedstawiciel impresjonizmu; wraz z Monetem i Sisleyem należał do czołowych postaci tego ruchu; twórca barwnego i żywego stylu w malarstwie; autor zmysłowych aktów kobiecych, np. Kąpiące się (1884-87, Philadelphia Museum of Arts); w późniejszym okresie życia zajął się rzeźbą.
requiem - w kościele katolickim, msza żałobna; dzieła muzyczne głównie autorstwa Mozarta, Palestriny, Berlioza i Verdiego
Reykjavik - stolica (od 1918) i główny port Islandii na południowo-zachodnim wybrzeżu; ludność 93 tysięcy (1988); ośrodek przetwórstwa rybnego; miasto jest ogrzewane dzięki wykorzystaniu podziemnych źródeł wulkanicznych; siedziba administracji duńskiej w latach 1801-1918
Reymont - Władysław Stanisław, (właściwie Stanisław Władysław Rejment) 1867- 1925. Polski powieściopisarz, nowelista i publicysta; jeden z czołowych przedstawicieli realizmu w prozie polskiej; autor powieści m.in. Komediantka (1896), Ziemia obiecana (1899) oraz Chłopi (1904-09), największej powieści Reymonta, ukazującej epicki obraz życia wsi, za którą otrzymał w 1924 Nagrodę Nobla.
rhythm and blues - muzyka amerykańska popularna w latach 40-tych i 60-tych, łącząca elementy jazzu i muzyki rozrywkowej; z niej rozwinął się rock and roll, funk, soul i inne style; czołowi wykonawcy: Bo Diddley (1928-), Jackie Wilson (1934-84) i Etta James
Richelieu - Armand Jean du Plessis de, 1585-1642. Francuski polityk, kardynał, pierwszy minister Ludwika XIII od 1624; jego celem było stworzenie z Francji monarchii absolutnej poprzez krwawe tłumienie opozycji i pozbawianie władzy politycznej hugonotów; w polityce zagranicznej dążył do umocnienia pozycji Francji w Europie i osłabienia władzy Habsburgów; popierał szwedzkiego króla Gustawa Adolfa i niemieckich książąt protestanckich przeciw Austrii, a w 1635 zaangażował Francję w wojnę trzydziestoletnią
Rio de Janeiro - miasto w południowo-wschodniej Brazylii, nad zatoką Guanabara, stolica stanu Rio de Janeiro, 5336 tys. mieszkańców, zespół miejski 9600 tys. mieszkańców (1991). W latach 1821-1960 stolica Brazylii. ! Rio de Janeiro Historia 1 stycznia (janeiro, stąd nazwa miasta) 1502 Portugalczycy odkryli wejście do zatoki Guanabara. W pierwszych latach kolonizacji Brazylii powstała tu osada francuskich hugonotów. 1555 Francuzi zajęli cały region zatoki zakładając kolonię La France Antarctique. Kolonizujący Brazylię Portugalczycy do walki z Francuzami skierowali wojsko pod dowództwem E. de Sá. Założony w 1565 przez Portugalczyków obóz wojskowy dał początek współczesnemu miastu. Trwające do 1567 zacięte walki zakończyły się ostatecznie klęską Francuzów. W XVIII w. błyskawiczny rozwój miasta jako zaplecza usługowo-handlowego złotonośnego regionu Minas Gerais. ! Karnawał w Rio de Janeiro Od 1763 stolica kolonialnej Brazylii, siedziba wicekróla. 1808-1821 rezydował tu portugalski dwór królewski, chroniąc się przed wojskami francuskimi. Po uzyskaniu niepodległości przez Brazylię (1822) siedziba cesarza (do 1889) i stolica kraju (do 1960). Przemysł Duże zakłady przemysłu odzieżowego, włókienniczego, drzewnego, skórzanego, maszynowego, elektrotechnicznego, chemicznego, spożywczego. Jeden z największych portów Ameryki Południowej, międzynarodowy port lotniczy, węzeł kolejowy. Centrum naukowo-kulturalne, posiadające 4 uniwersytety i in. wyższe uczelnie, tropikalny ogród botaniczny, muzea. Ośrodek turystyczny i kąpielisko morskie ze znanymi w świecie plażami (m.in. Copacabaną, Ipanemą). W strefie podmiejskiej znajdują się liczne osiedla o znaczeniu klimatyczno-wypoczynkowym. Zabytki Kościół i klasztor Benedyktynów (XVI w.). Klasztory: Franciszkanów - S. Antonio (XVII w.), S. Bento (XVII w.), Misericordia (XVIII w.). Katedra (1775). Kościoły: Nossa Senhora da Glória (1771), Nossa Senhora de Candelaria (1775-1811). Pałace z XIX w.: królewski, Itamaraty, Guanabara. Akwedukt Arcos da Carioca (1750). Opera zbudowana na wzór paryskiej (1909), posąg Chrystusa Odkupiciela na wzgórzu Corcovado (wysokość posągu 30 m, wraz z postumentem 38 m, całkowita waga 1145 t, rozpiętość ramion 28 m) zbudowany w 1931.
Riukiu - najbardziej na południe wysunięty archipelag wysp japońskich, ciągnących się w kierunku Tajwanu, m.in. Okinawa, Miyako i Isigaki
powierzchnia: 2254 km kw.
stolica: Naha na Okinawie
gospodarka: główne produkty: cukier, ananasy, ryby
ludność: 1179 tysięcy (1985)
Rivera - Diego, 1886-1957. Malarz meksykański; do 1921 działający w Europie; autor malowideł ściennych upamiętniających rewolucję meksykańską; w 1929 rozpoczął cykl poświęcony wydarzeniom historycznym (Palacio National, Meksyk); w latach 30-tych wraz z Benem Shanem pracował nad malowidłami ściennymi zdobiącymi Rockefeller Center w Nowym Jorku (później przemalowanymi ze względu na umieszczony tam portret Lenina
Robespierre - Maximilien François Marie Isidore de, 1758-1794. Polityk francuski; jeden z głównych przywódców rewolucji francuskiej; jako członek klubu jakobinów w Konwencie Narodowym był za straceniem Ludwika XVI i obaleniem prawicowych ugrupowań republikańskich; w lipcu 1793 wybrany do Komitetu Ocalenia Publicznego; rok później obalony i ścięty; uznaje się go za ofiarę okresu terroru, mimo iż on sam podpisał 72 wyroki śmierci
Robin Hood - legendarny angielski banita i obrońca biednych; żył w lasach Sherwood w hrabstwie Nottingham za panowania Ryszarda I (1189-99); walczył przeciw wójtowi Nottingham wraz z przyjaciółmi, tzw. merry men (wesoła kompania) i kobietą Marian; bohater XIII-wiecznych ballad
rock and roll - muzyka pop powstała z połączenia rhythm and bluesa oraz muzyki country; grana głównie na perkusji i gitarach elektrycznych; w połowie lat 50-tych, spopularyzowana przez Elvisa Presleya, stała się muzyką nastolatków na Zachodzie oraz w innych częściach świata; później terminem ,,rock'' zaczęto określać inne style muzyki
Rockefeller - John Davison, 1839-1937. Milioner amerykański; założyciel Standard Oil Company w 1870 (kontrola nad 90% amerykańskich rafinerii do 1882); twórca wspierającej uczonych, charytatywnej Rockefeller Foundation założonej w 1913, której całe swe życie poświęcił jego syn, John Davison Rockefeller Junior (1874-1960
Rodan - rzeka w Europie Zachodniej; długość około 810 km; źródła w Szwajcarii, przepływa przez Jezioro Genewskie do Lyonu we Francji, gdzie łączy się z Saoną; następnie kieruje się na południe, przepływając przez Vienne i Avignon, zasilana przez IseOre i inne dopływy; w okolicach Arles
rodeo - sposób gromadzenia, przepędzania i podziału stada bydła w Ameryce Północnej; obecnie wielobój sportowy w USA i Kanadzie, obejmujący władanie lassem, ujeżdżanie konia i krępowanie byczka; zasady rodea zostały opracowane przez American Humane Association, mimo to jednak rodeo jest ostro krytykowane z powodu sposobu obchodzenia się ze zwierzętami
Rodin - Auguste, 1840-1917. Rzeźbiarz francuski; jeden z najwybitniejszych artystów w swojej dziedzinie; wyzwolił rzeźbę z konwencji ideałów, nadając jej humanistyczny wymiar i łącząc elementy impresjonizmu, symbolizmu oraz antyku; jego słynne dzieła to m.in. Myśliciel (1880), Pocałunek (1886, rzeźba w marmurze znajdująca się w Luwrze w Paryżu), Mieszczanie z Calais (1884-86, kopia w Embankment Gardens w Westminster, Londyn)
Rodos - grecka wyspa, największa w archipelagu Sporady Południowe we wschodniej części Morza Egejskiego
powierzchnia: 1412 km kw.
stolica: Rodos
gospodarka: główne produkty: winogrona, oliwki
ludność: 88 tysięcy (1981)
Rogers Ginger - (właściwie Virginia Katherine McMath) 1911-1955. Amerykańska aktorka, tancerka i piosenkarka; występowała od lat 30-tych do 50-tych, grywając często z Fredem Astaire'em, m.in. w takich filmach, jak Panowie w cylindrach (1935), Lekkoduch (1936), Na skrzydłach sławy (1939)
Roland - francuski bohater, którego prawdziwe i legendarne czyny, cnota oraz rycerskość były inspiracją do średniowiecznych romansów, jak np. Pieśń o Rolandzie czy Orland szalony; Roland, jego przyjaciel Olivier oraz 12 innych rycerzy zginęli z ręki Basków w 778 w wąwozie Roncesvalles w Pirenejach; Roland był dowódcą tylnej straży wojsk Karola Wielkiego powracających z Hiszpanii
Rolland - Romain, 1866-1944. Pisarz francuski; autor powieści o głęboko humanistycznej wymowie; wśród współczesnych uchodził za wielki autorytet moralny; główne dzieła: Jan Krzysztof (1904-12), Colas Breugnon (1913), Dusza zaczarowana (1922-34); Nagroda Nobla w 1915; także prace z zakresu muzykologii
Rolling Stones - The, brytyjska grupa rockowa, założona w 1962; pierwotny skład: Mick Jagger (1943-), Keith Richards (1943-), Brian Jones (1942-1969), Bill Wyman (1936-), Charlie Watts (1941-) oraz pianista Ian Stewart (1938-1985); w latach 90-tych zespół nadal jest aktywny
Romanowowie - dynastia, władcy Rosji od 1613 do rewolucji październikowej w 1917; pod ich rządami Rosja była monarchią absolutną
romans - w literaturze, utwór przygodowo-awanturniczy pisany wierszem lub prozą; popularny we Francji około 1200, a następnie w Europie; wiele romansów z tamtego okresu opisywało przygody legendarnego króla Artura i jego rycerzy oraz podejmowało tematykę antyczną; w XX wieku termin ,,powieść romantyczna'' często przeciwstawiano ,,powieści realistycznej'
Romulus - w mitologii rzymskiej, legendarny założyciel i pierwszy król Rzymu, syn Marsa i westalki Rei Sylwii, córki Numitora, króla Alby Longi; wraz ze swym bliźniaczym bratem Remusem został wrzucony do Tybru przez żądnego władzy wuja Amuliusza; chłopcy zostali jednak wyrzuceni na brzeg, wykarmieni przez wilczycę, a następnie wychowani przez pasterza Faustulusa; w późniejszych latach zgładzili Amuliusza i założyli Rzym
Roosevelt Anna Eleanor - 1884-1962. Amerykańska działaczka społeczna i publicystka; żona prezydenta F.D. Roosevelta autorka codziennych felietonów prasowych pod tytułem My Day; delegatka ONZ oraz przewodnicząca Komisji Praw Człowieka ONZ w latach 1946-51; współautorka projektu Deklaracji Praw Człowieka (1945-47) w ramach Partii Demokratycznej utworzyła lewicową grupę Amerykanie na Rzecz Akcji Demokratycznej
Roosevelt Franklin Delano - 1882-1945. Polityk amerykański, demokrata; prezydent w latach 1933-45; w latach 1929-33 pełnił funkcję gubernatora stanu Nowy Jork; wybrany na prezydenta w okresie wielkiego kryzysu, stworzył program reform ekonomicznych i społecznych New Deal które spotkały się z dużym poparciem obywateli USA; po wybuchu II wojny światowej wprowadził ustawę o pożyczce i dzierżawie Lend-Lease na dostawy sprzętu i usług dla wojsk alianckich oraz zredagował Kartę Atlantycką; po przyłączeniu się USA do wojny w 1941 wielokrotnie spotykał się z przywódcami sił sprzymierzonych, m.in. na konferencjach w Quebecu, Teheranie i Jałcie
Rosyjska Federacja - (do 1991 Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka)
powierzchnia: 17075500 km kw.
stolica: Moskwa
miasta: Sankt Petersburg (Leningrad), Niżni Nowogród (Gorki), Rostów nad Donem, Samara (Kujbyszew), Twer (Kalinin), Wołgograd, Wiatka (Kirow), Jekaterynburg (Swierdłowsk)
warunki naturalne: żyzne czarnoziemy, duże zalesienie, bogactwa mineralne w regionie uralskim
republiki: czuwaska (Czeboksary), dagestańska (Machaczkała), czeczeńsko-inguska (Grozny), kabardyjsko-bałkarska (Nalczyk), kałmucka (Elista), karelska (Pietrozawodzk), komi (Syktywkar), maryjska (Joszkar Oła), mordwińska (Sarańsk), władykaukaska (Władykaukaz), tatarska (Kazań), tulska (Kizył), udmurcka (Iżewsk), jakucka (Jakuck)
system polityczny: demokracja
gospodarka: wydobycie rudy żelaza, węgla, ropy naftowej, złota, platyny; rolnictwo waluta: rubel
ludność: 148 milionów (1990), w tym Rosjanie 82%, Tatarzy 4%, Ukraińcy 3%, Czuwasze 1%
Roth - Philip, 1933-. Pisarz amerykański; w swoich utworach, m.in. Goodbye, Columbus (1959) i Kompleks Portnoya (1969) zawarł krytyczny obraz społeczności żydowskiej w USA; poruszał także tematykę psychologiczną i erotyczną
Rothschildowie - europejska rodzina bankierów; Mayer Anselm (1744-1812) był założycielem domu bankowego we Frankfurcie nad Menem, a jego dziesięcioro dzieci założyło banki w wielu miastach Europy
Rotterdam - port w Holandii; jeden z najważniejszych oceanicznych portów przeładunkowych na świecie; w delcie Renu, połączony kanałami z Morzem Północnym; ludność 582266 (1991); przemysł stoczniowy, rafineryjny, produkcja piwa i margaryny, uprawa tytoniu
rottweiler - rasa psów pasterskich z Rottweil w Niemczech; używane w policji; mocna budowa, wysokość 63-66 cm w kłębie, o czarnej maści, podpalany, sierść krótka, obcinany ogon
Rousseau Jean Jacques - 1712-1778. Francuski filozof i pisarz; autor pracy Umowa społeczna (1762), która mówiła o prawach człowieka i przyczyniła się do wybuchu rewolucji francuskiej; w powieści Emil (1762) naszkicował nowy program edukacji; autobiografia Wyznania (1781-88
rozbiory Polski - zagarnięcie ziem polskich przez trzy sąsiadujące z Polską państwa: Prusy, Austrię i Rosję;
I rozbiór Polski w 1772 (Prusy około 36 tysięcy km kw., Austria około 83 tysięcy km kw., Rosja około 92 tysięcy km kw.);
II rozbiór Polski w 1793 (Prusy około 58 tysięcy km kw., Rosja około 250 tysięcy km kw.);
w wyniku III rozbioru Polski w 1795 ostatecznie zlikwidowano państwo polskie (Austria około 47 tysięcy km kw., Prusy około 55 tysięcy km kw., Rosja około 120 tysięcy km kw.);
niewola Polski trwała do 1918
rozedma płuc - nieuleczalna choroba płuc, objawiająca się obezwładniającym brakiem tchu; postępujące rozdęcie i pękanie pęcherzyków płucnych, będące skutkiem znacznego obniżenia ich sprężystości, powoduje zmniejszanie obszaru wymiany tlenu i dwutlenku węgla i rozszerzenie tkanki płucnej.
rozmnażanie bezpłciowe - W tym typie rozmnażania bierze udział jeden osobnik macierzysty, z którego powstaną osobniki potomne. Osobniki potomne posiadają identyczne cechy jak osobnik macierzysty. Mogą powstawać:
bezpośrednio, przez tzw. wegetatywne rozmnażanie, polegające na tworzeniu potomstwa z wegetatywnych części rozmnażającego się osobnika. Przykładami takiego rozmnażania są:
fragmentacja plechy (np. glony),
pączkowanie (np. drożdże, stułbiopławy),
kłącza (np. paproć, konwalia),
Pączkujące drożdże
bulwy (np. dalia, ziemniak),
cebule (np. krokus, tulipan),
rozłogi (np. truskawki),
odkłady (np. agrest).
z komórek nazywanych zarodnikami (sporami). Zarodniki powstają w zarodniach. Są haploidalne (ich powstanie poprzedza mejoza). Zarodniki mogą być zróżnicowane na ruchome (zoospory) i nieruchome (aplanospory) oraz małe (mikrospory) i duże (makrospory).
rozmnażanie pciowe - Układ rozrodczy męski.
Jądra są parzystymi gonadami produkującymi plemniki. Umieszczone są w mosznie - worku skórnym. Wnętrze jądra tworzą kanaliki nasienne wysłane nabłonkiem, z którego powstają plemniki (proces ten nazywamy spermatogenezą). Plemniki przechodzą z jądra do systemu większych przewodów tworzących najądrza, tutaj ostatecznie dojrzewają. Od każdego najądrza odchodzi nasieniowód, kanał doprowadzający plemniki do cewki moczowej (przewodu wytryskowego), wcześniej nasieniowód łączy się z ujściem pęcherza - cewką i dalej wspólnie tworzą przewód wytryskowy, który przechodzi przez gruczoł krokowy nazywany prostatą (wytwarza on substancje uaktywniające plemniki po ejakulacji (wytrysku nasienia) w drogach rodnych kobiety). Za gruczołem krokowym, przewód wytryskowy łączy się z gruczołem Cowpera, tzw. opuszkowo-cewkowym, produkującym alkaliczne substancje. Cewka moczowa pełni podwójną funkcję jest kanałem wyprowadzającym mocz oraz nasienie. Cewka ułożona jest w prąciu. Prącie jest narządem kopulacyjnym służącym wprowadzaniu spermy do żeńskich dróg rodnych. Prącie zbudowane jest z trzonu w przedniej części przykrytego luźnym fałdem skórnym, nazywanym napletkiem, pod którym znajduje się część nazywana żołędzią prącia. Wnętrze prącia tworzą ciała jamiste, które w czasie pobudzenia płciowego wypełniają się krwią umożliwiając wzwód prącia (erekcja). W czasie wzwodu z jednoczesnym pobudzeniem płciowym dochodzi do ejakulacji (wytrysku nasienia).
Nasienie nazywane jest spermą, zawiera plemniki (ok. 300 milionów) zawieszone w wydzielinie produkowanej przez pęcherzyki nasienne, prostatę oraz gruczoły Cowpera. Wydzielina pełni funkcję ochronno-odżywczą. Plemnik to haploidalna gameta męska (oogameta), wielkości 80 mikrometrów. Zdolny do życia przez 2-3 dni. Plemnik składa się z główki zawierającej jądro oraz położonego na szczycie komórki akrosomu, zaopatrzonego w enzym ułatwiający wejście do komórki jajowej. Za główką znajduje się wstawka, zawierająca liczne mitochondria (magazyny energii, potrzebnej do ruchu) oraz witka, umożliwiająca poruszanie.
Rozwój układu rozrodczego męskiego odbywa się pod wpływem hormonów. Rozpoczyna się w okresie płodowym od wytwarzania narządów rozrodczych, zstąpienia jąder do moszny. Później w okresie dojrzewania (ok. 14-16 roku życia) następuje dalszy rozwój, wzrost narządów oraz stymulacja spermatogenezy.
Układ rozrodczy żeński.
Jajniki są parzystymi gonadami produkującymi gamety - komórki jajowe oraz hormony. Jajniki są owalne, ułożone w dolnej części jamy brzusznej, przymocowane wiązadłami do umięśnionej ściany macicy. Jajnik okryty jest pojedynczym nabłonkiem. Wnętrze zaś tworzy tkanka łączna, w której rozproszone są komórki jajowe w różnych stadiach rozwoju. Rozwijająca się komórka jajowa wraz z otaczającymi ją komórkami tworzy pęcherzyk jajnikowy, który w dojrzałym stadium nazywany jest pęcherzykiem Graafa. Wydalenie dojrzałej komórki jajowej z pęcherzyka nazywamy owulacją. Proces dojrzewania komórki jajowej nazywamy oogenezą. Kolejny narząd to dwa jajowody, tworzące 12-centymetrowe kanały, przez które przechodzą komórki jajowe. W jajowodzie komórka będzie zapłodniona lub degeneruje. Jajowód rozpoczyna lejkowate, orzęsione wejście skierowane do jajnika, a kończy wejście do macicy. Ściany jajowodu są zdolne do wykonywania ruchów perystaltycznych. Macica jest pojedynczym narządem, posiadającym wielkość pięści oraz kształt gruszki. Ułożona jest centralnie w jamie miednicznej. Macicę tworzą mięśnie gładkie, które wewnątrz pokryte są błoną śluzową nazywaną endometrium, zmieniającą się w ciągu cyklu miesiączkowego, przygotowując się do ewentualnej ciąży. Macica jest narządem, w którym rozwija się zarodek. Dolna część macicy tworzy tzw. szyjkę, którą łączy się z pochwą. Pochwa to pojedynczy narząd kopulacyjny. Jest mięśniem wysłanym nabłonkiem zaopatrzonym w liczne gruczoły śluzowe. Stanowi miejsce składania nasienia w czasie aktu płciowego oraz drogę narodzin noworodka. Łączy macicę z zewnętrznymi narządami płciowymi, nazywanymi sromem. Wejście do pochwy zasłania elastyczny pierścień nazywany błoną dziewiczą.
Zewnętrzne narządy płciowe tworzą:
delikatne wargi sromowe mniejsze, otaczające wejście do pochwy i cewki moczowej,
większe, grubsze, owłosione wargi sromowe większe, otaczające wargi sromowe mniejsze,
łechtaczka znajdująca się nad wargami sromowymi mniejszymi; ma podobną budowę jak prącie u mężczyzny; zawiera wewnątrz ciała jamiste, które w czasie pobudzenia płciowego wypełniają się krwią. Łechtaczka pełni rolę ośrodka pobudzania płciowego. Nad łechtaczką znajduje się wypukłość tkanki tłuszczowej nazywana wzgórkiem łonowym, na którym w okresie dojrzewania porasta owłosienie.
Komórką rozrodczą żeńską jest komórka jajowa. Jej wielkość dochodzi do 200 mikrometrów. Powstaje już w czasie życia płodowego, jako oogonium oraz oocyt pierwszego rzędu. Dalszy rozwój następuje w okresie dojrzewania (w wieku 12-16 lat). Ustala się wówczas miesięczny cykl rozwoju niektórych komórek jajowych w pęcherzykach jajnikowych. Rozwój komórek odbywa się pod wpływem hormonów i trwa ok. 10 dni. Dojrzała komórka jest haploidalna, nie posiada zdolności poruszania się (oogameta). W czasie owulacji dostaje się do jamy miednicznej, skąd wychwytywana jest przez lejkowatą część jajowodu.
Rozwój układu rozrodczego żeńskiego rozpoczyna się pod wpływem hormonów w okresie płodowym od wytworzenia narządów i komórek płciowych. Kończy się w okresie dojrzewania.
róg obfitości - w mitologii greckiej, jeden z rogów kozy Amaltei, który za sprawą Zeusa napełniał się nieustannie jedzeniem i piciem; w malarstwie róg obfitości przedstawiany jest jako naczynie w kształcie rogu wypełnione owocami i kwiatami
równik - koło wielkie, którego płaszczyzna jest prostopadła do osi Ziemi (linii łączącej bieguny); jego długość wynosi 40092 km; podzielony jest na 360O długości geograficznych; równik niebieski to koło na sferze niebieskiej, będące przecięciem jej przez płaszczyznę prostopadłą do osi świata i przechodzące przez środek sfery niebieskiej
równoległobok - w matematyce, czworobok (figura płaska o czterech bokach) z naprzeciwległymi bokami równoległymi o równej długości i naprzeciwległymi równymi kątami; przekątne równoległoboków przecinają się w połowie; pole powierzchni równoległoboku jest równe iloczynowi długości jednego boku i długości prostopadłej prowadzonej od jednego boku do boku przeciwległego; czworokąt o wszystkich bokach równych zwany jest rombem; czworokąt o prostych kątach wewnętrznych zwany jest kwadratem lub prostokątem
Różewicz - Tadeusz, 1921-. Polski poeta, dramatopisarz i prozaik; najpierw pisał utwory o tematyce okupacyjno-wojennej, potem zaś poruszał problematykę filozoficzno-moralną współczesnej cywilizacji; autor m.in. tomów poezji Formy (1958), Regio (1969), dramatów Kartoteka (1960), Stara kobieta wysiaduje (1969) oraz utworów prozatorskich Wycieczka do muzeum (1966), Śmierć w starych dekoracjach (1970
różyczka - łagodna zakaźna choroba wirusowa, na którą zazwyczaj zapadają dzieci; charakteryzuje się bólem gardła, różowawą wysypką i niewysoką temperaturą; okres inkubacji: dwa do trzech tygodni; jeżeli zachoruje na nią kobieta podczas trzech pierwszych miesięcy ciąży, może to poważnie zaszkodzić nie narodzonemu dziecku
Rubens - Peter Paul, 1577-1640. Malarz flamandzki; jeden z najwybitniejszych artystów barokowych; miał wielu uczniów i współpracowników, z którymi tworzył obrazy religijne i alegoryczne dla kościołów i pałaców; także portrety oraz pejzaże.
Rubikon - starożytna rzeka uchodząca do Morza Adriatyckiego, która za czasów republiki rzymskiej stanowiła granicę pomiędzy Italią a Galią; w 49 p.n.e. Cezar przekroczył ją, wszczynając wojnę domową (stąd powiedzenie: ,,przekroczyć Rubikon'' - uczynić stanowczy krok
rugby - drużynowa gra sportowa powstała w 1823 w Rugby School w Anglii; zapoczątkowana przez Williama Webba Ellisa; rozgrywana na boisku za pomocą owalnej piłki.
Ruhra - rzeka w Niemczech, mająca źródła na wyżynie Winterberg i uchodząca na zachód do Renu koło Duisburga; płynie przez Zagłębie Ruhry (228 km) - centrum przemysłu petrochemicznego, samochodowego, stalowego (w Duisburgu i Dortmundzie), a także ośrodek wydobycia węgla kamiennego
Rumunia - (Romania)
powierzchnia: 237500 km kw.
stolica: Bukareszt
miasta: Braszów, TimisWoara, Kluż-Napoka, Jassy; porty: Gałacz i Konstanca
warunki naturalne: tereny górzyste otaczające płaskowyż i doliny rzek na południu i wschodzie
środowisko naturalne: 20% rzek całego kraju dostarcza wody pitnej
głowa państwa: Ion Iliescu od 1990
szef rządu: Nicolae Vacaroiu od 1982
system polityczny: kształtująca się republika demokratyczna
gospodarka: eksport ropy naftowej i jej pochodnych, urządzeń elektronicznych, maszyn, samochodów i artykułów spożywczych
waluta: lej
ludność: 23269 tysięcy (1990), w tym Rumuni 89%, Węgrzy 7,9%, Niemcy 1,6%; roczny przyrost naturalny 0,5%
język: rumuński (oficjalny), węgierski, niemiecki
religia: prawosławna 80%, rzymskokatolicka 6%
dochód narodowy: 151 miliardów dolarów (1988); 6400 dolarów na osobę
rwa kulszowa - (ischias), przewlekły ból przebiegający wzdłuż nerwu kulszowego i jego rozgałęzień; przyczyny to m.in. zapalenie nerwu lub ucisk na korzonki nerwowe wychodzące z dolnej części kręgosłupa.
Rwanda - Republika Rwandy (Republika y'u Rwanda)
powierzchnia: 26338 km kw.
stolica: Kigali
miasta: Butare, Ruhengeri
warunki naturalne: sawanna, obszar wyżynno-górzysty, góry wulkaniczne na pólnocnym zachodzie
głowa państwa: Pasteur Bizimungu (Hutu) od 1994
szef rządu: Faustin Twagiramungu (Hutu) od 1994
system polityczny: jednopartyjna republika militarna
gospodarka: eksport kawy, herbaty, środków owadobójczych
waluta: frank
ludność: 7603 tysięcy (1990), w tym Hutu 90%, Tutsi 9%, Twa 1%; roczny przyrost naturalny: 3,3%
język: kinya-rwanda, francuski (urzędowy), kisuahili
religia: katolicyzm 54%, animizm 23%, protestantyzm 12%, islam 9%
ryby - Ryby są grupą zmiennocieplnych kręgowców wodnych. Żyją w wodach: słonych, słodkich, ciepłych, zimnych, stojących, płynących. Są przystosowane do życia w toni wodnej, w głębinach, w strefie przybrzeżnej. Mogą występować w grupach nazywanych ławicami. Kształt ciała ryb jest wrzecionowaty, hydrodynamiczny, tzw. opływowy. W ciele ryby wyróżniamy 3 części: głowę, tułów i ogon.
Głowa oddzielona jest od tułowia ruchomymi pokrywami skrzelowymi. Zaopatrzona jest w płaskie, pozbawione powiek oczy, w parę jamek węchowych oraz otwór gębowy zaopatrzony w szczęki. Wielkość oraz umieszczenie otworu gębowego zależą od rodzaju i sposobu zdobywania pokarmu.
Tułów pokryty jest łuskami. Łuski mają charakter rogowy (wytwarzane są przez skórę właściwą). Ciało pokryte jest nabłonkiem z licznymi gruczołami śluzowymi.
Płetwy ryb dzielimy na:
parzyste są to płetwy piersiowe i brzuszne
nieparzyste grzbietowa, odbytowa oraz ogonowa.
Płetwa ogonowa ma różne kształty. Może być podzielona wewnątrz szkieletem na dwie równe części nazywamy ją wówczas symetryczną. Może być nierównomiernie podzielona na część górną i dolną wówczas nosi nazwę asymetrycznej. Zdarza się, że na zewnątrz jest symetryczna, a wewnątrz asymetryczna. Płetwy pełnią funkcję napędową (ogonowa) oraz umożliwiają utrzymanie równowagi (grzbietowa).
Budowa anatomiczna ryby:
Szkielet ma charakter kostny (u kostnoszkieletowych) lub chrzęstny (u chrzęstnoszkieletowych). W skład szkieletu wchodzi szkielet osiowy (czaszka + kręgosłup) oraz szkielet płetw.
Szkielet czaszki jest masywny, zbudowany z kości zachodzących na siebie. Nieruchomo połączony jest z kręgosłupem. Czaszka to mózgoczaszka i trzewioczaszka, obejmująca 7 łuków skrzelowych. Szczęka ryb jest ruchoma. Kręgosłup zbudowany jest z kręgów obustronnie wklęsłych, tułowiowych i ogonowych. Pomiędzy kręgami przez całe życie zachowana jest struna grzbietowa. Pas barkowy jest nieruchomy. Tworzą go kości: łopatki, krucze, skoblowe zrośnięte z czaszką. Pas miednicowy jest zbudowany z dwóch kości bezimiennych, nie połączonych z resztką szkieletu, tkwiących w mięśniach brzucha. Na nich osadzone są płetwy brzuszne. Szkieletem płetw są promienie kostne z rozpiętą błoną. U ryb występują ości jako mięśniowe wzmocnienie.
Układ oddechowy to skrzela osadzone na łukach skrzelowych. Są dwie pary łuków skrzelowych. Na każdym łuku są osadzone 2 blaszki skrzelowe. Skrzela mają bardzo dużą powierzchnię.
Mechanizm wymiany gazowej pokrywy skrzelowe podnoszą się, równocześnie woda wpada przez otwór gębowy, szczeliny skrzelowe, jamę skrzelową, następnie obmywa skrzela i wypływa spod pokryw.
Układ nerwowy to: mózg składający się z 5 części oraz rdzeń kręgowy i nerwy obwodowe. Ryby posiadają dobrze wykształcone narządy zmysłów:
oko zaopatrzone w dużą soczewkę zdolną do akomodacji (zmiana kształtu zależnie od odległości oglądanych przedmiotów)
ucho wewnętrzne jako organ słuchu i równowagi
jamki węchowe jako narząd węchu
komórki smakowe umiejscowione w jamie gębowej oraz w skórze jako narząd smaku
Układ pokarmowy zaczyna się otworem gębowym, który łączy się z jamą gębową ograniczoną kośćmi szczęki górnej i dolnej. W jamie gębowej znajduje się język. Następne odcinki to gardziel, przełyk, żołądek (u niektórych ryb brak żołądka), jelito. Do jelita uchodzą przewody wątroby, zaopatrzone w pęcherzyk żółciowy oraz przewody trzustki.
Układ wydalniczy tworzą pranerki ułożone po grzbietowej stronie jamy ciała, moczowody, pęcherz moczowy posiadający ujście na zewnątrz. Głównym produktem białkowej przemiany materii u ryby jest amoniak.
Rozmnażanie i rozwój rozmnażają się płciowo. Ryby są organizmami rozdzielnopłciowymi. Narządami płciowymi u samicy są jajniki, luźno zawieszone na grzbietowej ścianie jamy ciała i jajowody. Narządami płciowymi u samca są jądra i nasieniowody, które dochodzą do brodawki moczopłciowej. Zapłodnienie u ryb jest zewnętrzne (bywają wyjątki), odbywa się w okresie godowym, nazywanym tarłem. Samica składa jaja w bardzo dużych ilościach (do kilkudziesięciu tysięcy), mają one krótką żywotność, nazywane są ikrą. Samiec polewa jaja plemnikami, nazywanymi mleczem.
Tempo rozwoju ryb zależy od: temperatury wody, obecności światła oraz zawartości tlenu. Larwa ryb początkowo czerpie pokarm z żółtka obecnego w jaju. Gdy powstanie w jej rozwoju układ pokarmowy, zaczyna odżywiać się planktonem.
Do ryb należy ok. 20 000 gatunków. Wyróżniamy ryby chrzęstnoszkieletowe oraz kościste.
Ryby chrzęstnoszkieletowe nazywane spodoustymi to np.: rekin, raja, ryba piła
żyją z nielicznymi wyjątkami w morzu,
szkielet mają chrzęstny, pozbawiony soli mineralnych, nie mają ości,
brak u nich pęcherza pławnego ryby te muszą cały czas pływać lub leżeć na dnie, są ciężkie;
mają 5 szczelin skrzelowych,
do osmoregulacji wykorzystują mocznik, którym nasycają swoje tkanki,
w tej grupie ryb występuje zapłodnienie wewnętrzne, plemniki są wprowadzone do kloaki samicy. Są jajo-żyworodne lub jajorodne,
mają bardzo dobrze rozwinięty węch,
otwór gębowy znajduje się po spodniej stronie głowy,
rekiny mają ostre trójkątne zęby, które na dolnej i górnej szczęce mijają się, tworząc nożyce.
Ryby kościste dzielą się na:
Ryby dwudyszne występują w tych samych szerokościach geograficznych w wodach słodkich jezior i rzek czasowo wysychających, zamulonych. W czasie braku wody żyją zagrzebane w mule, oddychają powietrzem atmosferycznym. Znane są trzy rodzaje tych ryb: rogoząb występujący w Australii, prapłetwiec żyjący w Afryce Zachodniej oraz prapłaziec w Ameryce Południowej.
prowadzą mało aktywny tryb życia w wodach słodkich,
ich ciało jest wydłużone ok. 1-2 m, pokryte dachówkowato ułożonymi kostnymi łuskami,
brak wyodrębnionej płetwy grzbietowej i odbytowej (zlewają się w dużą płetwę ogonową),
płetwy parzyste mają kształt szerokich płatów, bądź długich wyrostków
mają wyodrębnione skrzela i płuca, więc mogą oddychać zarówno tlenem zawartym w wodzie, jak i atmosferycznym. Płuca powstały jako uwypuklenie przełyku (pęcherz pławny).
Ryby trzonopłetwe reprezentowane są przez jeden gatunek latimerię, wyłowioną w 1938 r. w Oceanie Indyjskim, przy wybrzeżach Afryki. Latimeria prowadzi życie przydenne. Jest dużą rybą, której waga dochodzi do 80-100 kg. Nie posiada pęcherza pławnego. Przodkowie ryb trzonopłetwych występowali w płytkich wodach. Wykorzystywali płetwy parzyste do pływania i chodzenia po mieliznach.
Ryby kostnoszkieletowe obejmują ponad 90% żyjących obecnie ryb. Tworzą bardzo różnorodną grupę, przystosowaną do siedliska, w którym żyją. Przystosowania uwidaczniają się w kształcie ciała, barwie, wielkości, ułożeniu szczęki, wyglądzie płetw. Przedstawicielami kostnoszkieletowych są np.: śledziokształtne, karpiokształtne, okoniokształtne, węgorzokształtne. Do tej grupy zaliczamy również wiele gatunków wykorzystywanych do konsumpcji przez człowieka, np. śledzie, makrele, tuńczyki, węgorze, szczupaki, karasie, leszcze. W Polsce objęto ochroną gatunkową wiele ryb w celu zachowania ginących osobników (nadmierny połów, zanieczyszczanie zbiorników ściekami). Gatunkami chronionymi są np.: jesiotr, strzebla, ciosa, kiełb, tołpyga, peluga.
Rzeszów - miasto wojewódzkie nad Wisłokiem, u podnóży Karpat; prawa miejskie przed 1354; w XVIII wieku teren działalności konfederatów barskich; obecnie ośrodek przemysłowy i kulturalno-naukowy; ważny węzeł kolejowy; zabytki: m.in. kościół gotycki (I połowa XV wieku, z przebudową barokową), zespoły klasztorne bernardynów i pijarów, synagoga miejska, tzw. Mała (początek XVII wieku), wieża zamkowa i fortyfikacje bastionowe (XVII wieku); ludność 158500 (1993
rzeżączka - (gonorea, tryper, wiewiór), choroba weneryczna, wywoływana przez dwoinki rzeżączki (tzw. gonokoki), Neisseria gonorrhoeae; powoduje zapalenie przewodu moczowo-płciowego; po okresie rozwoju (2-10 dni) mężczyźni zakażeni odczuwają ból podczas oddawania moczu i wyciek ropny z cewki moczowej; u zakażonych kobiet rzeżączka ma zwykle przebieg utajony
Rzym - stolica Włoch i ośrodek administracyjny regionu Lacjum, nad Tybrem, 27 km od Morza Tyrreńskiego; ludność 2817 tysięcy; (1987); centrum kulturalne i komunikacyjne; pozostałości starożytnych budowli, m.in. Koloseum, Forum Romanum i Panteon
Sachalin - wyspa na Pacyfiku na północ od Japonii; od 1947 wraz z Kurylami należy do Rosji; stolica Jużno-Sachalińsk;
powierzchnia: 74 tysięcy km kw.
ludność: 650 tysięcy (1981), w tym ludność rdzenna Ajnowie i Gilacy;
dwa pasma górskie, o wysokości do 1525 m, rozciągają się na długości 965 km
Safona - około 612-580 p.n.e. Grecka poetka liryczna; przyjaciółka Alkajosa; przywódczyni żeńskiej grupy literackiej z Mityleny na wyspie Lesbos; według podania popełniła samobójstwo z powodu nie odwzajemnionej miłości do przewoźnika Faona; zachowały się tylko fragmenty jej twórczości
Sahara - największa pustynia na świecie o powierzchni 5500 tysięcy km kw., położona w północnej Afryce; rozciąga się od Atlantyku do Nilu, zajmując zachodni Egipt, część zachodnią Sudanu, dużą część Mauretanii, Mali, Nigru i Czadu oraz południową część Maroka, Algieru, Tunisu i Libii; niewielkie jej obszary w Algierze i Tunisie położone są poniżej poziomu morza, tworząc płaskowyże z centralnym systemem górskim (góry Ahaggar w Algierze, masyw Air w Nigerze i masyw Tibesti w Czadzie); powierzchnia Sahary powiększyła się o 650 tysięcy km kw. w latach 1940-90; w niektórych częściach stosuje się zalesianie
Saint-Exupéry - Antoine de, 1900-1944. Francuski pisarz i lotnik; autobiograficzny Nocny lot (1931), eseje Ziemia, planeta ludzi (1939), baśń Mały książę (1943
Saint Lucia - powierzchnia: 617 km kw.
stolica: Castries
miasta: Vieux-Fort, Soufričre
warunki naturalne: góry, żyzne doliny, lasy tropikalne
głowa państwa: królowa Elżbieta II reprezentowana przez gubernatora generalnego
szef rządu: John Compton od 1982
system polityczny: monarchia konstytucyjna
gospodarka: eksport oleju kokosowego, bananów, kopry, kakao
waluta: dolar wschodniokaraibski
Saksonia - okręg administracyjny (land) w Niemczech
powierzchnia: 17036 km kw.
stolica: Drezno
miasta: Lipsk, Chemnitz, Zwickau
warunki naturalne: równina nad Łabą, na północ od pasma górskiego Rudawy
ludność: 5000 tysięcy (1990)
gospodarka: produkcja wyrobów elektronicznych, tekstyliów, samochodów, maszyn, chemikaliów; wydobycie węgla
Salinger - J(erome) D(avid), 1919-. Pisarz amerykański; autor klasycznej powieści o dojrzewaniu Buszujący w zbożu (1951); pisał również opowiadania o żydowskiej rodzinie Glassów, m.in. Franny i Zooey (1961
Salomon - około 974-około 937 p.n.e. według Starego Testamentu, trzeci król Izraela, syn Dawida; podczas swego pokojowego panowania zasłynął z mądrości; zawarł przymierza z Egiptem i Fenicją; przypisuje się mu dużo późniejszą Księgę przysłów, Eklezjastes i Pieśń nad pieśniami; zbudował świątynię w Jerozolimie, pobierając duże podatki i zmuszając do pracy, co spowodowało bunt w północnym Izraelu
Salomona, Wyspy - powierzchnia: 27600 km kw.
stolica: Honiara (na Guadalcanal)
miasta: Gizo, Yandina
warunki naturalne: obejmują wszystkie wyspy Malezji, z wyjątkiem wysuniętych najbardziej na północ, które należą do Papui-Nowej Gwinei; ciągną się przez prawie 1500 km; największa Guadalcanal (powierzchnia 6500 km kw.), inne wyspy: Malaita, San Cristobal, Nowa Georgia, Santa Isabel, Choiseul; przeważnie górzyste i lesiste
głowa państwa: królowa Elżbieta II reprezentowana przez gubernatora generalnego
szef rządu: Salomon Mamaloni od 1989
system polityczny: monarchia konstytucyjna
gospodarka: eksport produktów rybnych, oleju palmowego, kopry, kakao, drewna
waluta: dolar Wysp Salomona
ludność: 314 tysięcy (1990); w tym Malezyjczycy 95%, Polinezyjczycy 4%; roczny przyrost naturalny: 3,9%
język: angielski (urzędowy), około 120 dialektów malezyjskich
religia: anglikańska 34%, rzymskokatolicka 19%, ewangelicka M. Południowych 17%
Salwador - Republika Salwadoru (República de El Salvador)
powierzchnia: 21393 km kw.
stolica: San Salvador
miasta: Santa Ana, San Miguel
warunki naturalne: wąska równina przybrzeżna, wznosząca się w stronę gór na północy, z centralnym płaskowyżem
głowa państwa i rządu: Armando Calderón Sol od 1994
system polityczny: wyłaniająca się demokracja
gospodarka: eksport kawy, bawełny, cukru
waluta: colon
Samoa Amerykańskie - grupa wysp 4200 km na południe od Hawajów, administrowana przez USA
powierzchnia: 200 km kw.
stolica: Fagatogo (Pago Pago) na wyspie Tutuila
gospodarka: eksport puszkowanego tuńczyka i wyrobów rękodzielniczych
waluta: dolar amerykański
ludność: 46800 (1990)
język: samoański i angielski
religia: chrześcijaństwo
system polityczny: niesamorządowe terytorium USA, rządzone przez gubernatora A.P. Lutali; nie wcielone terytorium USA, administrowane przez Departament Spraw Wewnętrznych
historia:
wyspy nabyte przez USA w grudniu 1899 na mocy traktatu berlińskiego (porozumienia z Anglią i Niemcami); konstytucja przyjęta w 1960, poprawiona w 1967.
Sand - George, (właściwie Amandine Aurore Lucie Dupin) 1804-1876. Pisarka francuska; w jej dorobku literackim często pojawiały się wątki autobiograficzne; w 1831 porzuciła męża po 9 latach małżeństwa i żyjąc wśród paryskiej bohemy, miała romanse m.in. z Alfredem de Mussetem i Fryderykiem Chopinem; jej pierwsza powieść Indiana (1832) broniła prawa kobiet do niezależności
San Diego - miasto i baza wojskowa marynarki w Kalifornii w USA; ludność 1110600 (1990); na obszarze miejskim 2498 tysięcy; ważny port rybacki na Pacyfiku; produkcja sprzętu lotniczego i elektronicznego, metalurgia, drukarstwo, przemysł spożywczy i stoczniowy
San Francisco - miasto w USA, w stanie Kalifornia, nad Oceanem Spokojnym, położone na półwyspie między oceanem a zatoką San Francisco. 729 tys. mieszkańców, zespół miejski 1,6 mln mieszkańców, region metropolitalny San Francisco-Oakland-San Jose - 6,4 mln mieszkańców (1992). Drugie pod względem wielkości (po Los Angeles) miasto zachodniej części USA. ! Tramwaj w San Francisco Historia 1769 do zatoki San Francisco dotarli żeglarze hiszpańscy. 1776 powstała tu hiszpańska placówka misyjna San Francisco de Asís, przy której rozwinęła się osada Yerba Buena. 1821 włączona do Meksyku. 1847 zajęta przez armię amerykańską, przemianowana na San Francisco. W roku następnym przyłączone do USA. 1850 prawa miejskie. Odkrycie złota i masowy napływ jego poszukiwaczy spowodował gwałtowny rozwój miasta. 1869 oddano do użytku pierwszą linię kolejową łączącą San Francisco ze wschodnim wybrzeżem USA. 1906 zniszczone przez trzęsienie ziemi, szybko odbudowane. 1930 liczba mieszkańców przekroczyła 1 mln osób. W dniach 25 IV-26 VI 1945 w San Francisco obradowała konferencja założycielska ONZ. 8 IX 1951 w San Francisco podpisano traktat pokojowy między Japonią a krajami walczącymi z nią podczas II wojny światowej. W traktacie Japonia zrzekła się zdobyczy uzyskanych w ciągu ostatnich 80 lat, m.in.: Korei, Tajwanu, Południowego Sachalinu, Kuryli, a USA zastrzegły sobie prawo utrzymywania baz wojskowych na jej terytorium. Gospodarka Jeden z głównych portów handlowych kraju. Ośrodek bankowo-handlowy (siedziba Bank of America). Liczne zakłady przemysłu lotniczego, samochodowego, stoczniowego, elektrotechnicznego, elektronicznego (światowe centrum przewodników), chemicznego, maszynowego, poligraficznego, drzewnego, odzieżowego, spożywczego. ! Wyspa Alcatraz Wielki węzeł komunikacyjny, punkt końcowy transkontynentalnej linii kolejowej, porty lotnicze (m.in. międzynarodowy San Francisco International Airport), liczne mosty drogowe, m.in.: San Francisco-Oakland Bay Bridge o długości 13 km oraz słynny wiszący most Golden Gate (Złote Wrota), zaprojektowany przez J.B. Straussa (długość 2,7 km, szerokość 27,5 m, prześwit mostu, w stosunku do średniego poziomu morza, wynosi 67 m, wysokość filarów sięga 227 m, długość przesła - 1280 m), przez ponad 20 lat był to najdłuższy most wiszący na świecie. Ośrodek naukowo-kulturalny kraju. Liczne uniwersytety, m.in.: University of California założony w 1872, Stanford University założony w 1885. Od 1956 centrum Międzynarodowego Festiwalu Filmowego. Nawiedzane przez trzęsienia ziemi, m.in. w 1906, 1989, 1994. Zabytki: zabudowania misji Dolores (XVIII w.), fortyfikacje hiszpańskie (XVIII w.), kościoły z XIX w.
Sankt Petersburg - stolica obwodu petersburskiego w Rosji nad Zatoką Fińską; ludność 4948 tysięcy (1987); przemysł stoczniowy, maszynowy, chemiczny, tekstylny; inne nazwy: Piotrogród (1914-24), Leningrad (1924-91). ? sanktuarium *** (miejsce święte), najświętszy obszar w miejscu kultu religijnego; również miejsce ucieczki przed prześladowaniem lub prawem, zazwyczaj w miejscu kultu; zwyczaj ofiarowania azylu sanktuarium sięga starożytności i był szeroko rozpowszechniony w Europie w średniowieczu
San Marino - Republika San Marino (Repubblica di San Marino)
powierzchnia: 61 km kw.
stolica: San Marino
miasta: Serravalle (ośrodek przemysłowy)
warunki naturalne: położone na zboczu Monte Titano
głowa państwa i rządu: dwóch kapitanów regentów wybieranych na sześciomiesięczną kadencję
system polityczny: demokracja
gospodarka: eksport win, ceramiki, farb, chemikaliów, kamienia budulcowego
waluta: lir włoski
ludność: 23 tysiące (1990); roczny przyrost naturalny 0,1%
religia: rzymskokatolicka 95%
Sarajewo - stolica Bośni i Hercegowiny; ludność 449 tysięcy (1982); przemysł maszynowy, browarniczy, chemiczny, ceramiczny; miejsce Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 1984; od stycznia 1992 Sarajewo było obiektem ataków jednostek serbskiej milicji, przeciwnej dążeniom niepodległościowym w Bośni i Hercegowinie, a po uznaniu niepodległości republiki przez Wspólnotę Europejską w kwietniu dostało się w oblężenie; walki zintensyfikowały się w lipcu, kiedy ofensywa serbska zagroziła wysiłkom ONZ, aby dostarczyć mieszkańcom pomoc humanitarną
Sardynia - górzysta wyspa stanowiąca region autonomiczny Włoch;
powierzchnia: 24100 km kw.;
ludność: 1664400 (1990);
stolica: Cagliari;
eksport korka i wyrobów petrochemicznych;
druga co do wielkości wyspa śródziemnomorska; znajduje się na niej Costa Smeralda (Szmaragdowe Wybrzeże) - region turystyczny na północnym wschodzie i nuraghi (ufortyfikowane siedziby mieszkalne z epoki brązu); po stuleciach obcego panowania połączyła się z Piemontem w 1720 i to podwójne królestwo stało się bazą zjednoczonych Włoch w 1861
satyra - wiersz lub utwór prozatorski, wykorzystujący dowcip bądź ironię, często w formie alegorii albo rozbudowanej metafory, aby ośmieszyć ludzkie wady lub zdemaskować zło społeczne; satyra podobna jest do parodii za sprawą celowej drwiny, lecz zwykle bardziej subtelna; ośmiesza przyzwyczajenia i przekonania, podczas gdy parodia ośmiesza konkretne dzieło, naśladując np. jego styl.
scherzo - (z włoskiego-żart), w muzyce, żywy utwór, zwykle w szybkim tempie 3/4; często wykorzystywany jako trzecia część symfonii, sonaty lub kwartetu
Schiller - Johann Christoph Friedrich von, 1759-1805. Niemiecki dramaturg, poeta i historyk; pisał wiersze i sztuki w okresie ,,burzy i naporu'', m.in. trylogię dramatyczną Wallenstein (1798-99); większość jego prac podejmuje temat dążenia do wolności politycznej i ucieczki od przeciętności
schizofrenia - choroba psychiczna, psychoza nieznanego pochodzenia, mogąca doprowadzić do głębokich zmian w osobowości i zachowaniu, z paranoją i halucynacjami włącznie; wbrew powszechnym przekonaniom nie łączy się z rozdwojeniem jaźni; współczesne metody leczenia obejmują leki, terapię rodzinną, redukcję stresu i rehabilitację
Schwarzenegger - Arnold, 1947-. Amerykański aktor filmowy, pochodzenia austriackiego; wcześniej zawodowy kulturysta, zdobywca tytułu Mister Universum; najbardziej kasowy gwiazdor kina akcji przełomu lat 80-tych i 90-tych; początkowo grał w filmach fantasy typu Conan barbarzyńca (1982), by później przejść do wysokobudżetowych produkcji, jak Terminator (1984), Predator (1987) i Terminator II
scjentologia - doktryna filozoficzno-religijna, opracowana przez L. Rona Hubbarda, który w 1954 w Kalifornii założył Kościół Scjentologii; celem scjentologii jest ,,podnoszenie duchowej świadomości ludzi'', lecz metody rekrutacji budzą zastrzeżenia; od 1959 główna siedziba znajduje się w Sussex w Anglii
Scorsese - Martin, 1942-. Amerykański reżyser filmowy; koncentruje się na kompleksowej charakterystyce postaci i na temacie wyobcowania i winy; twórca sugestywnych i atrakcyjnych filmów, m.in. Nędzne ulice (1973), Taksówkarz (1976), Wściekły Byk (1980), Ostatnie kuszenie Chrystusa (1988), Przylądek strachu
Scotland Yard, New - kwatera główna Wydziału Śledczego do spraw Kryminalnych brytyjskiej Londyńskiej Policji Metropolitarnej; założona 1878; nazwa od pierwotnej lokalizacji przy ulicy Scotland Yard w pobliżu Whitehall
Seattle - port w stanie Waszyngton w USA, nad zatoką Puget Sound; ludność 516300 (1990), w obszarze miejskim (z Everett) 2 559200; ośrodek produkcji odrzutowców (Boeing), budowy okrętów, przetwórstwa spożywczego i przemysłu papierniczego
secesja - (zwana także Art Nouveau, Jugendstil, modernizm) styl w sztuce w latach 90-tych XIX wieku; stworzony przez grupy artystów (głównie niemieckich i austriackich), które oderwały się od oficjalnych instytucji akademickich; pierwsza szkoła malarstwa powstała w Monachium w 1892, następnie wyodrębniła się secesja wiedeńska
seksizm - wiara w wyższość własnej płci, często idąca w parze ze stereotypem lub z góry podjętym wyobrażeniem na temat płci przeciwnej; może mu towarzyszyć dyskryminacja płciowa (praktykowana głównie przez mężczyzn na kobietach
Sekwana - rzeka we Francji; źródła na płaskowyżu Langres na północny-wschód od Dijon; długość 774 km; płynie w kierunku północno- zachodnim; uchodzi do kanału La Manche w pobliżu Hawru; przepływa przez Paryż i Rouen
Sellers - Peter, 1925-1980. Angielski aktor komediowy; zdobył sławę, występując w rozrywkowym programie radiowym The Goon Show (1949-60); grał m.in. w Jak zabić starszą panią (1955), Dr Strangelove (1964), pięciu filmach z serii Różowa Pantera (1964-78, jako inspektor Clouseau) oraz w Wystarczy być
Senegal - Republika Senegalska (République du Sénégal)
powierzchnia: 169200 km kw.
stolica: Dakar
miasta: Thičs, Kaolack
warunki naturalne: równiny przechodzące we wzgórza na południowym wschodzie; bagna i las tropikalny na południowym zachodzie
głowa państwa i rządu: Abdou Diouf od 1981
system polityczny: kształtująca się republika demokratyczna
gospodarka: eksport orzeszków ziemnych, bawełny, ryb, fosforatów
waluta: frank CFA
ludność: 7740 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 3,1%
język: francuski (urzędowy), dialekty afrykańskie
religia: muzułmańska 80%, rzymskokatolicka 10%, animizm
dochód narodowy: 2 miliardów dolarów (1987); 380 dolarów na osobę
Seneka - około 4 p.n.e.-65 n.e. Dramatopisarz rzymski, stoik, autor esejów i dziewięciu tragedii; wychowawca Nerona; po jego wstąpieniu na tron popadł w niełaskę - rozkazano mu popełnić samobójstwo; jego tragedie zostały zaakceptowane przez XVI-wiecznych dramatopisarzy jako wzorce klasyczne
separacja - orzeczenie sądu, zamykające rozprawę z powództwa męża lub żony; nie prowadzi do rozwodu (tj. uznania nieodwracalnego rozpadu małżeństwa); sąd może natomiast zdecydować, że małżonkowie nie muszą dalej mieszkać w jednym lokalu oraz wydać postanowienia odnoszące się do opieki nad dziećmi czy płacenia alimentów (podobnie jak w rozprawie rozwodowej)
Serbowie - największa grupa etniczna byłej Jugosławii, zamieszkująca głównie Serbię, ale również sąsiednie republiki: Bośnię i Hercegowinę oraz Chorwację; język uważany za identyczny z chorwackim (nazywany serbsko-chorwackim) należy do grupy słowiańskich rodziny indoeuropejskich; mówi nim ponad 17 milionów ludzi
serca choroba - zaburzenie pracy serca, np. niedokrwienie mięśnia sercowego (przepływ krwi przez arterie wieńcowe zostaje ograniczony w wyniku arteriosklerozy), choroby zastawki (zniszczona zastawka serca) i kardiomiopatii (uszkodzenie samego mięśnia sercowego).
Seszele - Republika Seszeli (Republic of Seychelles)
powierzchnia: 453 km kw.
stolica: Victoria (na wyspie Mahé)
miasta: Cascade, Port Glaud, Misere
warunki naturalne: dwie grupy wysp: jedna skoncentrowana, druga szeroko rozproszona, łącznie ponad 100 wysp i wysepek
głowa państwa i rządu: France-Albert René od 1977
system polityczny: jednopartyjna republika socjalistyczna
gospodarka: eksport kopry i cynamonu
waluta: rupia seszelska
ludność: 71 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,2%
język: kreolski (mieszanina azjatycko-afrykańsko-europejskiego) 95%, francuski, angielski (urzędowe)
religia: rzymskokatolicka 90%
dochód narodowy: 175 milionów dolarów; 2600 dolarów na osobę
Seul - stolica Korei Południowej nad rzeką Han, z portem w Inczhon; ludność 10627800 (1985); przemysł maszynowy, tekstylny, spożywczy, elektroniczny, chemiczny
Sewilla - miasto w Andaluzji w Hiszpanii nad rzeką Gwadalkiwir, 96 km na północ od Kadyksu; ludność 683500 (1991); produkcja maszyn, alkoholu, porcelany, farmaceutyków, jedwabiu i tytoniu
Shakespeare - (Szekspir) William 1564- 1616. Dramaturg i poeta angielski; od 1589 zdobywał w Londynie sławę jako aktor i twórca sztuk; uważany za największego angielskiego dramatopisarza; jego dramaty, pisane białym wierszem, można ogólnie podzielić na: liryczne (m.in. Romeo i Julia, Sen nocy letniej), komedie (Komedia omyłek, Jak wam się podoba, Wiele hałasu o nic, Miarka za miarkę), sztuki historyczne, często ujawniające cyniczną mądrość polityczną (Henryk VI, Ryszard III i Henryk IV), oraz tragedie (Hamlet, Makbet, Król Lear); pisał również sonety i poematy
Shaw - George Bernard, 1856-1950. Irlandzki dramaturg, krytyk literacki i powieściopisarz; jeden z pierwszych członków organizacji reformistycznej Fabian Society; w swych sztukach łączył humor z treściami politycznymi i filozoficznymi, pragnąc wywrzeć wpływ na świadomość społeczną i emocje odbiorców; m.in. Żołnierz i bohater (1894); Uczeń diabła (1897), Major Barbara (1905), Pigmalion (1913), Święta Joanna (1924); Nagroda Nobla w 1925
sic! - (z łacińskiego - tak właśnie!), uwaga umieszczana w nawiasach w wydrukowanym cytacie, aby pokazać, że pozorny błąd wystąpił w oryginale
siedem cudów świata - w starożytności, określenie budowli i dzieł sztuki, uznawanych za najwspanialsze: piramidy w Egipcie, wiszące ogrody w Babilonie, świątynia Artemidy w Efezie, posąg Zeusa w Olimpii, Mauzoleum w Halikarnasie, Kolos z Rodos i latarnia morska w Aleksandrii.
Siedlce - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Muchawką; prawa miejskie w 1549; w XIX wieku ośrodek kulturalny Podlasia i ważny ośrodek szkolnictwa średniego; obecnie ośrodek przemysłowy, a także kulturalno-naukowy; ważny węzeł kolejowy; zabytki, m.in. barokowo-klasycystyczny kościół parafialny z XVIII wieku, klasycystyczny pałac (przed 1740), kaplica osiemnastowieczna; ludność 73600 (1993
Sienkiewicz - Henryk, (pseudonim Litwos) 1846-1916. Jeden z najpoczytniejszych pisarzy polskich w skali światowej, także publicysta; laureat Nagrody Nobla w 1905; autor nowel, m.in. Szkice węglem (1880), Janko Muzykant (1880), powieści, zwłaszcza historycznych, pisanych ,,ku pokrzepieniu serc'', m.in. Trylogii, w skład której wchodzą Ogniem i mieczem (1884), Potop (1886), Pan Wołodyjowski (1887-88), a także Krzyżaków (1900) oraz głośnej powieści z czasów Nerona Quo vadis (1896); wiele z jego dzieł zostało sfilmowanych, nie tylko w Polsce
Sieradz - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wartą; w XII wieku wymienione w zapiskach jako jedno z głównych miast polski; prawa miejskie w XIII wieku; w XIII-XIV wieku stolica księstwa; obecnie ośrodek przemysłowo-usługowy; zabytki, m.in. klasztor dominikanów (XIV-XVIII wiek), kościół gotycki (około 1300, z przebudową barokową); ludność 44300
Sierra Leone - Republika Sierra Leone (Republic of Sierra Leone)
powierzchnia: 71740 km kw.
stolica: Freetown miasta: Koidu, Bo, Kenema, Makeni
warunki naturalne: góry na wschodzie, wzgórza i lasy, nadbrzeżne bagna
głowa państwa i rządu: rada wojskowa pod kierownictwem Valentine'a Strassera od 1992
system polityczny: przejściowy
gospodarka: eksport ziarna palmowego, kakao, kawy, imbiru, diamentów, boksytów, rutylu
waluta: leone
ludność: 4168 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,5%
język: angielski (urzędowy), języki miejscowe
religia: animiści 52%, muzułmanie 39%, protestanci 6%, katolicy 2% (1980)
Sikorski - Władysław Eugeniusz (1881- 1943). Polski mąż stanu, generał, naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie; dwukrotny premier rządu; współtwórca polskiej organizacji niepodległościowych (Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego we Lwowie); po odzyskaniu niepodległości w 1918 pełnił ważne funkcje cywilne i wojskowe w odrodzonym państwie; nie uczestniczył w przewrocie majowym Piłsudskiego (1926); 30 września 1939, przedostawszy się do Francji, stanął na czele Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie; w listopadzie 1939 mianowany naczelnym wodzem; główny organizator Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie; od czerwca 1940 w Wielkiej Brytanii; w grudniu 1941 podpisał deklarację w sprawie rozbudowy Armii Polskiej w ZSRR; wiosną 1943 wizytował Armię Polską na Środkowym Wschodzie; w drodze powrotnej zginął w katastrofie samolotowej nad Gibraltarem (4 lipca) w bliżej nie wyjaśnionych okolicznościach
Sinatra - Frank, (Francis Albert) 1915-. Amerykański piosenkarz i aktor filmowy; uwielbiany za barwę głosu i emocjonalny styl śpiewania, zwłaszcza ballad miłosnych, np. My Way; wystąpił m.in. w filmach Stąd do wieczności (1953, Oscar), Guys and Dolls (1955
Singapur - Republika Singapuru (Malujak Singapura)
powierzchnia: 622 km kw.
stolica: Singapur
miasta: Jutong, Changi
warunki naturalne: nizinna i płaska wyspa Singapur oraz 57 małych wysepek
głowa państwa: Ong Teng Cheong od 1993
szef rządu: Goh Chok Tong od 1990
system polityczny: liberalna demokracja
gospodarka: przemysł elektroniczny, petrochemiczny, gumowy, maszynowy, stoczniowy
waluta: dolar singapurski
ludność: 2703 tysiące (1990), w tym Chińczycy 75%, Malajowie 14%, Tamilowie 7%; roczny przyrost naturalny 1,2%
język: malajski (narodowy), chiński, tamilski, angielski - wszystkie urzędowe
religia: buddyzm, taoizm, islam, hinduizm, chrześcijaństwo
dochód narodowy: 192 miliardów dolarów (1987); 7616 dolarów na osobę
Singer Isaac Bashevis - 1904-1991. Pisarz amerykański, pochodzenia polskiego; w USA od 1935; jego utwory, pisane w jidysz, opisują zwykle życie tradycyjnych wspólnot żydowskich w Polsce i USA, a także dramat starości; m.in. Sztukmistrz z Lublina (1960), Dwór (1967), Spuścizna (1970); Nagroda Nobla w 1978
Siuksowie - (Dakota), grupa północnoamerykańskich Indian równinnych, obecnie żyjąca w rezerwatach w Dakocie Południowej i Nebrasce; język Siuksów należy do grupy makrosiuksyjskiej
Skandynawski, Półwysep - w północno-zachodniej Europie, z Norwegią i Szwecją; nazwa ,,Skandynawia'' politycznie i kulturalnie obejmuje również Danię, Islandię, Finlandię i wyspę Faroa
skauci - członkowie popularnej na całym świecie organizacji młodzieżowej, kładącej nacisk na kształtowanie charakteru, postaw obywatelskich i propagującej zabawy i pracę na świeżym powietrzu; system wprowadzony w 1908 przez Roberta Badena-Powella pod nazwą Boy Scouts i spopularyzowany w książce Scouting for Boys (1908); w Wielkiej Brytanii Stowaryszenie Skautów powołano na mocy dekretu królewskiego w 1912
Skierniewice - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Skierniewką; prawa miejskie w 1457; od XVII wieku rezydencja arcybiskupów; od połowy XIX wieku rozwój przemysłu; obecnie ośrodek przemysłowy i węzeł kolejowy; siedziba Instytutu Sadownictwa i Instytutu Warzywnictwa; zabytki, m.in. pałac arcybiskupów gnieźnieńskich (XVII, XVIII wiek), kościół parafialny (XVIII wiek), dworzec kolejowy (1844-46); ludność 47600 (1993)
Skłodowska-Curie - Maria, 1867-1934. Uczona polska; w 1898 stwierdziła, iż w blendzie uranowej może występować nie znany dotąd radioaktywny pierwiastek; jej mąż, Pierre Curie (1859-1906), porzucił własne badania, aby jej pomóc, i w tym samym roku odkryli istnienie polonu i radu; czyste pierwiastki wyodrębnili w 1902; oboje odmówili opatentowania odkrycia i w 1903, wraz z Antoine'em Becquerelem, otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki; w roku 1911 sama Maria otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za badania pierwiastków promieniotwórczych
skolioza - boczne skrzywienie kręgosłupa; w miejsce korekcji operacyjnej, polegającej na wstawianiu przeszczepów kostnych (dającej prosty, lecz sztywny kręgosłup), wprowadzono elektroniczny stymulator, umieszczany w dolnej części pleców, pozwalający na odpowiednie skurcze mięśni
Słoneczny Układ - Słońce (gwiazda) i wszystkie otaczające je ciała niebieskie: dziewięć planet (Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun i Pluton), ich księżyce, asteroidy i komety; sądzi się, że Układ Słoneczny uformował się z chmury gazu i pyłu w przestrzeni kosmicznej około 4,6 miliardów lat temu; Słońce stanowi 99% jego masy; granica Układu Słonecznego nie jest wyraźnie określona, lecz jedynie zaznaczona obszarem wpływu grawitacyjnego Słońca, który rozciąga się na około 1,5 roku świetlnego, kończąc się prawie w połowie drogi do najbliższej gwiazdy, Alfa Centauri, oddalonej o 4,3 roku świetlnego