Majorka - (hiszp. Mallorca), największa z wysp w archipelagu Balearów (zachodnia część Morza Śródziemnego) należących do Hiszpanii powierzchnia: 3640 km kw. miasto: Palma de Mallorca (także port) gospodarka: uprawa oliwek, winorośli, owoców cytrusowych, wyrób wina i brandy; hodowla owiec; ważny region turystyczny ludność: 561215 (1981) historia: w 797 zajęta przez Arabów, od 1276 samodzielne królestwo Majorki, włączona do Aragonii w 1343
Majowie - cywilizacja Indian amerykańskich wywodzących się z półwyspu Jukatan w Ameryce Środkowej około 2600 p.n.e.; później osiedlili się w Meksyku, Gwatemali i Belize; po wspaniałym rozkwicie cywilizacji (325-925 n.e.) nastąpił upadek; obecnie Majowie są wyznania rzymskokatolickiego, mieszkają na Jukatanie, w Gwatemali, Belize i w zachodnim Hondurasie; wielu używa języka Majów należącego do rodziny totonac-maja, jak również hiszpańskiego
Makbet - (Mackbeth) zm. 1057. Król Szkocji od 1040; syn Findlaecha, dziedzicznego króla Morayu; wódz wojsk Duncana I, króla Szkocji, którego zabił w bitwie w 1040, a następnie zawładnął tronem; pomyślnie sprawował rządy aż do momentu, gdy zginął z rąk syna Duncana, Malcolma III, w bitwie pod Lumphanan
makrama - sposób wiązania, skręcania i nawijania sztywnych nici o specjalnym splocie i gładkiej powierzchni, sznureczków lub wąskich pasków skóry w celu otrzymania wyrobu trwałego; także do dekoracji wnętrz; nazwa pochodzi od arabskiego słowa oznaczającego dekororacyjną frędzlę
makrofagi - rodzaj białych ciałek krwi lub leukocytów występujących u wszystkich kręgowców, specjalizujących się w niszczeniu bakterii i innych mikroorganizmów w miejscu zranienia; podobnie fagocyty pochłaniają ciała obce, są jednak większe i dłużej żyją; znajdują się w całym organizmie, głównie w limfie i tkance łącznej oraz w płucach, gdzie pochłaniają kurz i wszelkie zanieczyszczenia
Malaga - miasto w Andaluzji w Hiszpanii, ośrodek administracyjny prowincji Malaga nad Morzem Śródziemnym; port handlowy i ośrodek turystyczny; ludność 524800 (1991); przemysł stoczniowy, piwowarski, spożywczy (cukier, oliwa z oliwek); miasto założone przez Fenicjan, od 711 pod panowaniem Arabów, od XIII wieku stolica państwa arabskiego; w 1487 zdobyta przez monarchów hiszpańskich Ferdynanda Katolickiego i jego żonę Izabellę Katolicką
malaria - (zimnica, gorączka błotna), zakaźna choroba pasożytnicza rozpowszechniona w krajach tropikalnych; przenosicielami malarii są komary; choroba objawia się gorączką narastającą okresowo, dreszczami i pogłębiającym się uczuciem przygnębienia; kiedy samica komara z rodzaju Anopheles ukłuje człowieka zarażonego malarią, wraz z krwią pobiera zarodźce, Plasmodium (rodzaj pasożytniczych pierwotniaków), które dojrzewają w organizmie komara, a przy ponownym ukłuciu człowieka przedostają się do jego ciała; na malarię choruje rocznie około 200 milionów ludzi
Malawi - Republika Malawi
powierzchnia: 118000 km kw.
stolica: Lilongwe
miasta: Blantyre (największe z miast; ośrodek handlowy), Mzuzu, Zomba
warunki naturalne: płaskowyż, krajobraz górzysty na zachód od jeziora Malawi (Niasa), sawanny i lasy zwrotnikowe
głowa państwa i rządu: Bakiki Muluzi od 1994
system polityczny: jednopartyjna republika
partia rządząca: Partia Kongresu Malawi (MCP), prawicowa
gospodarka: eksport herbaty, tytoniu, bawełny, orzeszków ziemnych, cukru
waluta: kwacha malawi
ludność: 9080000 (1990), w tym prawie milion uchodźców z Mozambiku; roczny przyrost naturalny 3,3%
język: angielski, njandża (urzędowe)
religia: chrześcijaństwo 75%, islam 20%
dochód narodowy: 1,2 miliarda dolarów (1987); 160 dolarów na osobę (1988)
Malediwy - Republika Malediwska (Divehi Jumhuriya)
powierzchnia: 298 km kw.
stolica: Male
miasta: Seenu
warunki naturalne: Malediwy obejmują 1196 wysp koralowych w 12 atolach, w większości płaskich, o powierzchni nie większej niż 13 km kw., wysokości 1,8 m n.p.m.; 203 wyspy są zamieszkane
środowisko naturalne: groźba podniesienia się poziomu morza zwiększyła się w ostatnich latach, o czym świadczy częstotliwość powodzi
głowa państwa i rządu: Maumoon Abdul Gayoom od 1978
Malezja - powierzchnia: 329759 km kw.
stolica: Kuala Lumpur
miasta: Johor Baharu, Ipoh, Penang (Georgetown) w Malezji Zachodniej i Kuczing, Kota Kinabalu w Malezji Wschodniej
warunki naturalne: Malezja Zachodnia obejmuje 9 stanów położonych na Półwyspie Malajskim (Johor, Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan, Pahang, Perak, Perlis, Selangor, Terengganu), a także stany Malakka i Penang; Malezja Wschodnia - Sabah i Sarawak; 75% powierzchni stanowią tropikalne dżungle, w części środkowej - góry, na wschodzie - bagna
głowa państwa: król Yang di-Pertuan Besar od 1994
szef rządu: Datuk Seri Mahathir bin Mohammad od 1981
system polityczny: liberalna demokracja
gospodarka: eksport ananasów, oleju palmowego, kauczuku, drewna, ropy naftowej (Sarawak), boksytów
waluta: ringgit (dolar malezyjski)
ludność: 17053000 (1990), w tym Malajowie 47%, Chińczycy 32%, Indusi 8%, inni 13%; roczny przyrost naturalny 2%
język: malajski (urzędowy), angielski, chiński, hindi i dialekty lokalne
religia islam (państwowa), buddyzm, hinduizm, wierzenia lokalne
dochód narodowy: 34,3 miliarda dolarów; 1870 dolarów na osobę (1988)
Mali - Republika Mali (République du Mali)
powierzchnia: 1240142 km kw.
stolica: Bamako
miasta: Mopti, Kayes, SeMgou, Timbuktu
warunki naturalne: państwo w zachodniej Afryce, którego centralną część zajmuje kotlina środkowego Nigru, południową sawanny, północno-wschodnią płaskowyż, północna część Mali leży w obrębie Sahary, część południowo-zachodnią nawadniają rzeki Senegal i jej dopływy
Malta - Republika Malty (Republika ta'Malta)
powierzchnia: 320 km kw.
stolica: La Valletta (port)
miasta: Rabat, Marsaxlokk (port)
warunki naturalne: obejmuje wyspy Malta oraz Gozo (Ghawdex) - 67 km kw. oraz Comino (Kemmuna) - 2,5 km kw.
Głowa państwa: Ugo Mifsud Bonnici od 1994
szef rządu: Edward Fenech Adami od 1987
system polityczny: liberalna demokracja
gospodarka: eksport warzyw, tekstyliów, ręcznie robionych koronek, sprzętu elektronicznego
waluta: lir maltański
ludność: 373000 (1990); roczny przyrost naturalny 0,7%
język: maltański i angielski
religia: katolicyzm 98%
dochód narodowy: 1,6 miliarda dolarów; 4750 dolarów na osobę (1988)
mammografia - badanie piersi promieniami Roentgena mające na celu wykrycie nowotworu we wczesnym, bezobjawowym stadium jego rozwoju
Mandela Nelson - (Rolihlahla) 1918-. Polityk RPA, prawnik, przewodniczący Narodowego Kongresu Afrykańskiego (ANC); jako założyciel ANC, organizacji później rozwiązanej, został uwięziony w 1964; stał się symbolem światowego ruchu walki z apartheidem; w II 1990 został uwolniony; ANC przywrócono prawa; Mandela podjął się dialogu z rządem w sprawie przyszłego kształtu państwa bez segregacji rasowej
Mandżuria - europejska nazwa północno-wschodniej części Chin, obejmującej prowincje Hejlungciang, Cilin i Liaoning, zjednoczonej z Chinami przez dynastię mandżurską w 1644; po upadku cesarstwa Chin o kontrolę nad tym terytorium ubiegały się Japonia i Rosja;
Manet - Edouard, 1832-1883. Malarz francuski tworzący w Paryżu; odrzucając tradycję akademicką, stworzył własny styl malarski cechujący się syntezą formy i przejrzystością; obrazy o tematyce współczesnej, np. Bar w Folies-BergeOre (1882, Courtauld Art Gallery, Londyn
Manhattan - wyspa w Ameryce Północnej, u zbiegu rzek Hudson, Harlem i East River. Powierzchnia ok. 56 km2. Manhattan stanowi obecnie najważniejszą dzielnicę Nowego Jorku, jest w całości zabudowana i pokryta siecią przecinających się prostopadle ulic. Tworzy klasyczny krajobraz wielkomiejski z przewagą wysokiej zabudowy ("drapacze chmur"). Nad East River znajduje się siedziba ONZ. Historia: w 1614 powstała na Mahattanie holenderska faktoria. W 1626 P. Minuit, pierwszy namiestnik Nowej Holandii, odkupił wyspę od Indian, płacąc - zgodnie z zachowanymi przekazami - ubraniami i ozdobami o łącznej wartości 60 guldenów (ok. 0,7 kg srebra). ! Brookliński Most na Manhattanie W 1653 Holendrzy założyli na wyspie swoją kolonię, Nowy Amsterdam. W 1664 Manhattan przeszedł w ręce Brytyjczyków, którzy zmienili nazwę miasta na Nowy Jork. Słynne, największe na świecie wieżowce, tzw. "drapacze chmur" z początku XX w., zespół gmachów ONZ (1947-1950).
Manila - stolica Filipin i główny port morski kraju na wyspie Luzon; także główny ośrodek przemysłowy (przemysł włókienniczy, tytoniowy, chemiczny i stoczniowy); ludność 1598900 (1990), na obszarze metropolii łącznie z Quezon City 5926 tysięc
Mann Thomas - 1875-1955. Prozaik niemiecki, krytyk literacki; zajmował go problem relacji artysta-społeczeństwo; światowy rozgłos zdobył powieścią Buddenbrookowie (1901), a następnie Czarodziejską górą (1924), które przyniosły mu Nagrodę Nobla (1929); wśród jego bogatego dorobku na uwagę zasługują opowiadania, m.in. Śmierć w Wenecji (1913
mantra - w hinduizmie i buddyzmie, werset modlitewny, słowo stale powtarzane, które ma pomóc w koncentracji i wykształcić siłę duchową, np. sylaba Om reprezentująca imiona Brahmy, Wisznu i Siwy; uczniowie mogą otrzymać od swego guru odrębne mantry
maoizm - forma komunizmu oparta na koncepcjach chińskiego przywódcy komunistycznego Mao Ce-tunga; jest odmianą <$marksizmu$$7443$> zaadaptowaną na grunt chiński; w procesie budowy socjalizmu przypisuje o wiele większą rolę rolnictwu, ponieważ uważa, że dzięki niemu możliwe jest przeskoczenie stadium rozwoju kapitalistycznego (o którym pisał Marks.
Mariany - archipelag na północno-zachodnim Pacyfiku, na wschód od Filipin; podzielony politycznie na Guam (nie wcielone terytorium USA) i Wspólnotę Marianów Północnych (16 samorządnych górzystych wysp, stowarzyszonych z USA, 560 km na północ od Guam)
powierzchnia: 480 km kw.
stolica: Garapan na wyspie Saipan
gospodarka: główne produkty: cukier, kokosy, kawa
waluta: dolar amerykański
ludność: 21000 (1988), głównie Mikronezyjczycy
język: chamorro 55%, angielski
Markizy - grupa wysp w Polinezji Francuskiej, leżąca na północ od archipelagu Tuamotu;
powierzchnia 1270 km kw.;
ludność 7500 (1988);
główny ośrodek administracyjny - Atuona na wyspie Hiva Oa;
Marks Karol - (właściwie Karl Heinrich Marx) 1818-1883. Niemiecki filozof, ekonomista i teoretyk socjalizmu, twórca materializmu dialektycznego i historycznego marksizm; autor Kapitału (1867-95), stanowiącego podstawę marksistowskiej ekonomii; przedstawione tezy dotyczące walki klasowej, historii i znaczenia czynników ekonomicznych w polityce miały ogromny wpływ na późniejszych myślicieli i polityków
Marley - Bob, (właściwie Robert Nesta) 1945-1981. Jamajski piosenkarz reggae, rastafarianin; jego piosenki, wśród nich wiele aktualnych politycznie, rozpowszechniły reggae na całym świecie w latach 70.; jednym z największych przebojów Boba Marleya. jest No Woman No Cry; albumy to m.in. Natty Dread (1975) i Exodus (1977
marlin - Makaira, ryba morska z rodziny żaglicowatych, Istiophoridae, rząd Perciformes; długość do 5 m, górna szczęka wydłużona w charakterystyczny zaokrąglony szpic, wysoko sterczące płetwy grzbietowe; do tej rodziny należą m.in. Istiophorus platypterus, najszybsze z ryb na krótkich dystansach, osiągające prędkość 100 km/h, i marlin niebieski, M. nigricans, ryba ceniona w wędkarstwie
Maroko - Królestwo Maroka (Al-Mamlaka al-Maghribijja)
powierzchnia: 458730 km kw. (wraz z Saharą Zachodnią)
stolica: Rabat
miasta: Marrakesz, Fez, Meknes; porty: Casablanca, Tanger, Agadir
warunki naturalne: łańcuchy górskie ciągnące się z północnego wschodu na południowy zachód; żyzne równiny przybrzeżne na zachodzie
głowa państwa: król Hasan II od 1961
szef rządu: Abd Al-Latif Filali od 1994
system polityczny: monarchia konstytucyjna
gospodarka: eksport daktyli, fig, korka, miękkiego drewna do wyrobu papieru, przetworów rybnych, fosfatów
waluta: dirham
ludność: 26249000 (1990); roczny przyrost naturalny 2,5%
język: arabski (urzędowy) 75%, berberyjski 25%, francuski, hiszpański
religia: islam (sunnici) 99%
dochód narodowy: 18,7 miliarda dolarów; 750 dolarów na osobę (1988)
Marrakesz - historyczne miasto w zachodnim Maroku u podnóża gór Atlas, około 210 km na południe od Casablanki; ludność 549000 (1982); ośrodek turystyczny z rozwiniętym przemysłem tekstylnym, skórzanym i przetwórstwem żywności; założony w 1062; do 1269 stolica Maroka; liczne zabytki, m.in. średniowieczne meczety i mury miejskie
marskość - przewlekłe stany chorobowe, najczęściej wątroby; marskość charakteryzuje się nadmiernym przyrostem tkanki łącznej, powodującym powstawanie bolesnej opuchlizny; marskość wątroby spowodowana może być infekcją wirusową, alkoholizmem, zażywaniem narkotyków, niedożywieniem; rozpoznana wcześnie może być powstrzymana poprzez leczenie przyczyn choroby; nie leczona prowadzi do żółtaczki, obrzęku, wymiotów krwią, śpiączki i śmierci
Marsylia - główny port morski Francji, ośrodek administracyjny departamentu Bouches-du-Rhône nad Morzem Śródziemnym; centrum przemysłowe (przemysł chemiczny, petrochemiczny, metalurgiczny, stoczniowy, przetwórstwo żywności); ludność 1111000 (1982
Marsylianka - (La Marseillaise) francuski hymn narodowy; w 1792 napisana jako pieśń rewolucyjna przez oficera Claude'a Josepha Rouget de Lisle (1760-1836
Martwe, Morze - wielkie bezodpływowe jezioro leżące częściowo w Izraelu, częściowo zaś w Jordanii, w depresji 394 m p.p.m., (najniższy punkt na Ziemi), powierzchnia 1020 km kw.; ogromne zasolenie
Martynika - francuska wyspa w Ameryce Środkowej (Małe Antyle) powierzchnia: 1079 km kw. stolica: Fort-de-France gospodarka: produkcja cukru, kakao, rumu, przetwórstwo ananasów, uprawa bananów, drzew cytrusowych ludność: 327000 (1984) historia: w 1493 do Martyniki dopłynęli Hiszpanie; od 1635 kolonia francuska; od 1946 departament zamorski Francji
Masajowie - lud wschodnioafrykański zamieszkujący pogranicze Tanzanii i Kenii; około 250 tysięcy; początkowo wojownicy, prowadzą koczowniczy tryb życia; zajmują się głównie pasterstwem (hodują zebu); władze kenijskie dążą do współpracy z nimi w zakresie ochrony dzikich zwierząt; posługują się językiem nilockim
maskonur - Fratercula arctica, ptak morski z rodziny alk, Alcidae, występujący w północnej części Oceanu Spokojnego i Atlantyckiego; długość około 35 cm; upierzenie czarne, spodem białe, nogi czerwone z błonami pławnymi; duży trójkątny dziób, barwny w okresie godowym (czerwono-niebiesko-żółty); krótkie skrzydła; wspaniały pływak; gnieździ się koloniami w norach; składa pojedyncze jaja
masochizm - zboczenie polegające na doznawaniu satysfakcji seksualnej pod wpływem bólu, poniżenia lub kary w celu zniwelowania poczucia winy lub z powodu destruktywnych pragnień; termin wywodzi się od Leopolda von Sacher Masocha
Massachusetts - stan w południowo-wschodniej części USA
powierzchnia: 21500 km kw.
stolica: Boston
miasta: Worcester, Springfield, New Bedford, Brockton, Cambridge
ludność: 6016400 (1990)
gospodarka: produkcja sprzętu elektronicznego, łącznościowego i optycznego, instrumentów precyzyjnych, rybołówstwo, zbiór żurawiny (błotnej), wyroby mleczarskie
Mastroianni - Marcello, Włoski aktor filmowy, najbardziej znany z ról nieszczęśliwych romantycznych kochanków w takich filmach jak M. Antonioniego Noc (1961); grał w kilku filmach z Sofią Loren, m.in. Szczególny dzień (1977), role w filmach F. Felliniego: Słodkie życie (1960), Osiem i pół (1963), Rzym (1971) oraz Ginger i Fred (1986
Matisse - Henri, 1869-1954. Francuski malarz, rzeźbiarz, grafik i projektant; jeden z najoryginalniejszych twórców sztuki początku XX wieku; jego dzieła odznaczają się czystym kolorytem, ekspresją, prostotą rysunku i kompozycji; malował odaliski, kąpiących się i tancerzy; późniejsze dzieła są abstrakcyjne, np. kolaże, montowane z kolorowych wycinków; punktem kulminacyjnym twórczości Matisse'a była dekoracja kaplicy dla klasztoru dominikańskiego w Vence koło Nicei (1948-51
Matka Teresa - (właściwie Agnes Bojaxhiu) . Zakonnica rzymskokatolicka, urodzona w Skopie; mając lat 18 wstąpiła do zakonu w Kalkucie i została nauczycielką; w 1948 uzyskała obywatelstwo Indii i założyłą zakon Misjonarek Miłości z siedzibą w Kalkucie, którego zadaniem jest niesienie pomocy porzuconym dzieciom i umierającym; laureatka pokojowej Nagrody Nobla w 1979.
Mauretania - Mauretańska Republika Islamska (République Islamique de
Mauritanie) powierzchnia: 1 030 700 km kw.
stolica: Nuakszott
miasta: port Nuadhibu, Kaédi, Zouérate
warunki naturalne: dolina rzeki Senegal na południu, pozostała część wyżynna i sucha, na północy pustynna
głowa państwa: Maawija Uld Said Ahmed Taya od 1984
szef rządu: Mohamed Uld Bubakar 0d 1992
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: ruda żelaza, ryby, gips
waluta: ougiya
Mauritius - Republika Mauritius
powierzchnia: 1865 km kw.; wyspa Rodrigues stanowi część Mauritiusa, a także kilka małych wysp, tzw. dependencji
stolica: Port Louis
miasta: Beau Bassin-Rose Hill, Curepipe, Quatre Bornes
warunki naturalne: górzysta wyspa wulkaniczna otoczona rafami koralowymi
głowa państwa: Cassam Uteem od 1992
szef rządu: Aneerood Jugnauth od 1982
system polityczny: liberalna republika demokratyczna
gospodarka: eksport cukru, wyrobów rękodzielniczych, herbaty
waluta: rupia Mauretańska
ludność: 1141900 (1990), w tym 68% Indusów; roczny przyrost naturalny 1,5%
język: angielski, francuski (urzędowe), kreolski, języki hinduskie
religia: hinduizm 51%, chrześcijaństwo 30%, islam 17%
dochód narodowy: 1,4 miliarda dolarów (1987); 1810 dolarów na osobę (1988)
Maurowie - muzułmanie z północno-zachodniej Afryki, pochodzenia arabsko-berberyjskiego; podbili Hiszpanię i sprawowali władzę nad jej południową częścią od 711 do 1492; nazwa ,,Maurowie'' (łac. Maurus) początkowo odnosiła się do mieszkańców rzymskich prowincji Mauretanii w północno-zachodniej Afryce
McQueen - Steve, (właściwie Terrence Steven) 1930-1980. Aktor amerykański, gwiazda filmowa lat 60. i 70.; grał główne role mocnych, samotnych i upartych mężczyzn; po sukcesach telewizyjnych w latach 50. stał się znany dzięki filmowi Siedmiu wspaniałych (1960); inne jego filmy to Wielka ucieczka (1963) i The Hunter
Mediolan - (wł. Milano), miasto przemysłowe w północnych Włoszech (samoloty, samochody, lokomotywy, tkaniny), centrum finansowe i kulturalne, stolica Lombardii; ludność 1479000 (1988). Z Medowie *** starożytny lud zamieszkujący państwo Media w północno-zachodnim Iranie, ze stolicą Ekbatan (obecnie Hamadan); lennicy Asyrii w IX wieku; sprzymierzywszy się z Babilonem, zniszczyli asyryjską stolicę Niniwę w 612 p.n.e. i rozszerzyli podboje na środkową Anatolię; w 550 p.n.e. pokonani przez Persów, z którymi się szybko zasymilowali
Medyna - (arab. Al-Madina), miasto w Arabii Saudyjskiej, około 355 km na północ od Mekki; ludność 198000 (1974); drugie po Mekce święte miasto w islamie; wg wierzeń w Medynie znajduje się grób Mahometa; ważny ośrodek handlu i rzemiosła; przemysł spożywczy
Meir - Golda, 1898-1978. Polityk izraelski; urodzona w Rosji, wyemigrowała do USA w 1906, a w 1921 wyjechała do Palestyny; minister spraw zagranicznych (1956-66), premier (1969-74); krytyka z powodu nieprzygotowania do wojny arabsko-izraelskiej doprowadziła do przegranych wyborów Partii Pracy; Meir Golda, nie będąc w stanie sformować rządu, zrezygnowała
mejoza - Jest podziałem redukcyjnym, poprzedzającym wytwarzanie gamet (komórek rozrodczych) oraz zarodników (spor).
Mejoza rozpoczyna się pierwszym podziałem mejotycznym, nazywanym redukcyjnym. W tym etapie następuje podział jądra (kariokineza) oraz cytoplazmy (cytokineza). Podział jądra przebiega w czterech charakterystycznych etapach:
Pierwszy etap Profaza I jest bardzo długa (w porównaniu z innymi fazami); dzieli się jeszcze na pięć etapów:
Leptoten to stadium, w którym z chromatyny wyodrębniają się chromosomy. Mają one postać długich, cienkich nici.
Zygoten w tym stadium łączą się chromosomy homologiczne, tworząc biwalenty (tetrady).
Pachyten jest to stadium grubienia tetrad.
Diploten w tym stadium zachodzi bardzo ważny proces crossing-over, polegający na wymianie odcinków zawierających informację o danej cesze między chromatydami chromosomów homologicznych. Proces ten przyczynia się do zwiększania różnorodności organizmów potomnych.
Schemat crossing-over.
Diakineza następuje dalsze grubienie i skracanie chromosomów.
Drugi etap podziału jądra Metafaza I rozpoczyna się zanikaniem błony jądrowej, tworzeniem wrzeciona kariokinetycznego. W tym etapie biwalenty układają się w płaszczyźnie równikowej wrzeciona podziałowego. Pod koniec tego etapu pęka chiozma łącząca chromosomy homologiczne (chromosom zbudowany jest z dwóch chromatyd połączonych centromerem).
Trzeci etap Anafaza I: chromosomy homologiczne wędrują do przeciwległych biegunów.
Czwarty etap Telofaza I: tworzą się dwa jądra potomne.
Bardzo często proces cytokinezy nie zachodzi. Nie występuje stadium interfazy; zaraz rozpoczyna się drugi etap II podziału, mejotyczny. Przebieg drugiego podziału mejotycznego jest podobny do przebiegu mitozy. Rozpoczyna się od podziału jądra, a kończy cytokinezą.
Etapy podziału jądra:
Protofaza II jest to bardzo krótki etap. Polega na wytwarzaniu chromosomów z chromatyny, zaniku błony jądrowej i jąderka, wytworzeniu wrzeciona podziałowego.
Metafaza II chromosomy układają się w płaszczyźnie równikowej.
Anafaza II chromatydy siostrzane oddzielają się. Chromosomy wędrują do przeciwległych biegunów.
Telofaza II Powstają 4 jądra potomne, otoczone błoną jądrową. Chromosomy tworzą chromatynę.
Rozpoczyna się proces cytokinezy, w czasie której dzieli się cytoplazma i organelle w niej występujące. Powstają 4 haploidalne komórki potomne.
Mekka - (z arabskiego Makka), miasto w Arabii Saudyjskiej; jako miejsce narodzin Mahometa jest świętym miastem islamu;
Mekong - najdłuższa rzeka na Półwyspie Indochińskim; wypływa z Tybetu jako Dza-cz'u i wpływa do Morza Południowochińskiego przez szeroką deltę (około 200 tysięcy km kw.); długość 4425 km; wykorzystywana przez Kambodżę, Laos, Tajlandię i Wietnam do irygacji i budowy elektrowni wodnych
Meksyk - Stany Zjednoczone Meksyku (Estados Unidos Mexicanos)
powierzchnia: 1958201 km kw.
stolica: Meksyk
miasta: Guadalajara, Monterrey, port Veracruz
warunki naturalne: częściowo wyjałowione wyżyny w części środkowej; na wschodzie i zachodzie łańcuchy górskie; na wybrzeżu niziny środowisko naturalne: w latach 80. XX wieku poziom smogu w mieście Meksyk przekroczył procent dopuszczalnych stężeń (przez ponad 300 dni w roku), podanych przez Światową Organizację Zdrowia; powietrze jest zanieczyszczane przez 130 tysięcy fabryk i 2,5 miliona samochodów
głowa państwa i rządu: Carlos Salinas de Gortari od 1988
system polityczny: federalna republika demokratyczna
gospodarka: wydobycie srebra, złota, ołowiu, uranu, ropy naftowej i gazu ziemnego; wyroby rzemieślnicze; połowy ryb i skorupiaków; warzywnictwo i sadownictwo; uprawa bawełny; przemysł maszynowy
waluta: peso meksykańskie
ludność: 88335000 (1990), w tym Metysi 60%, Indianie 30%, ludność pochodzenia hiszpańskiego 10% (50% obywateli poniżej 20 roku życia); roczny przyrost naturalny 2,6%
język: hiszpański (urzędowy) 92%, nahua maya, mistecki
religia: katolicyzm 97%
dochód narodowy: 126 miliardów dolarów (1987); 2082 dolary na osobę
melisa - (melisa lekarska, rojownik) Melissa officinalis, miododajna bylina z rodziny wargowych; liście o zapachu cytryny; powszechnie stosowana do herbat, likierów i leków
melodramat - utwór literacki lub film o fabule sensacyjnej, zwykle patetyczno-sentymentalnej, pierwotnie utwór dramatyczny z akompaniamentem muzycznym i melodeklamacją, popularny we Francji i Włoszech w XVII i XVIII wieku; pod koniec XIX wieku melodramat stał się gatunkiem sztuki scenicznej
Memphis - port przemysłowy (wyroby farmaceutyczne, przetwórstwo żywności, produkty: bawełna, drewno, tytoń) nad Missisipi w stanie Tennessee, USA; ludność 610300 (1990); od 1739 fort zbudowany przez Francuzów; założony w 1819; w Memphis znajduje się dom kompozytora bluesa W.C. Handy'ego oraz Graceland - dom Elvisa Presleya
Mendel - Gregor Johann, 1822-1884. Austriacki biolog, twórca genetyki; doświadczenia głównie z różnymi odmianami grochu siewnego dały podstawy teorii dziedziczenia, w której występują cechy dominujące i cechy ustępujące, mendelizm; wyniki tych doświadczeń, opublikowane w 1865-69, były niedocenione aż do początku XX wieku
Mendelejew - Dmitrij, 1834-1907. Chemik rosyjski; w 1869 sformułował prawo okresowości pierwiastków chemicznych, według którego chemiczne właściwości pierwiastków zależą od ich względnych mas atomowych; prawo to stanowiło podstawę do opracowania okresowego układu pierwiastków, uszeregowanych wg liczby atomowej i odpowiednio pogrupowanych
Mendelssohn-Bartholdy - (Jakob Ludwig) Felix 1809-1847. Kompozytor niemiecki , również pianista i dyrygent; jako dziecko komponował i wykonywał utwory z własną orkiestrą; jako dorosły pomógł w karierze Schumannowi; wśród jego najsłynniejszych utworów znajdują się uwertury do Snu nocy letniej (1827), a później muzyka do całości (1842), Hebrydy (1832), 5 symfonii, m.in. Reformacja (1830), A-dur ,,Włoska'' (1833), III a-moll ,,Szkocka'' (1842); przyczynił się do renesansu muzyki Bacha
Mendoza - Antonio, de około 1490-1552. Pierwszy hiszpański wicekról Nowej Hiszpanii (Meksyk) w 1535-51; zwolennik rozwoju rolnictwa i górnictwa; popierał kościół katolicki w nawracaniu Indian; system rządów, który ustanowił, trwał do XIX wieku; wicekról Peru w 1551-52
menopauza - (przekwitanie, klimakterium), u kobiet, koniec zdolności reprodukcyjnych, cechujący się nieregularną i ostatecznie zanikającą menstruacją menstruacyjny cykl; początek menopauzy następuje około 50 roku życia, jest jednak bardzo zróżnicowany (zależny od indywidualnych cech organizmu kobiety); menopauza na ogół przebiega spokojnie, ale u niektórych kobiet występują dodatkowe objawy, takie jak wypieki, zaburzenia nerwowe, nieregularne menstruacje, uderzenia krwi; dla przeciwdziałania tym objawom stosuje się od lat 50-tych XX wieku terapię hormonalną (HRT), podając estrogen lub estrogen z progesteronem
Merlin - legendarny czarodziej i doradca króla Artura; walijska literatura bardów przypisuje mu szereg utworów poetyckich; istnieje prawdopodobieństwo, że żył naprawdę
Mesalina - Valeria, (około 22-48). Trzecia żona cesarza rzymskiego Klaudiusza, nad którym dominowała; znana z rozwiązłości; będąc żoną Klaudiusza, w 48 wzięła ślub z młodym senatorem, stracona wraz z nim na polecenie cesarza.
meskalina - psychodeliczny narkotyk otrzymywany z małych bezkolczastych kaktusów, Lophophora williamsii, rosnących w północnym Meksyku i południowo-zachodnich USA, pod nazwą pejotl; wierzchołki rośliny suszy się, a potem żuje lub dodaje do napojów alkoholowych; meskalina jest krystalicznym alkaloidem C11H17NO3; używana podczas rytuałów religijnych niektórych plemion Indian północnoamerykańskich
metabolizm - stanowi istotę życia. Jest całokształtem przemian materii i energii zachodzących w organizmie. Wszystkie procesy metaboliczne łączą się w organizmie w całość i wzajemnie się warunkują. Metabolizm składa się z procesów katabolicznych i anabolicznych.
Anabolizmem nazywamy zespół reakcji, w których są syntetyzowane składniki komórkowe o skomplikowanych strukturach, ze składników o prostych strukturach, dopływających do komórki z zewnątrz lub powstających w reakcjach katabolicznych w komórce. Reakcje te wymagają energii, nazywane są endoergicznymi.
Przykładem reakcji anabolicznych jest: fotosynteza, synteza białek, synteza lipidów.
Katabolizm to zespół reakcji, w których następuje degradacja dużych i skomplikowanych związków do mniejszych. W czasie reakcji katabolicznych wydzielana jest energia, która magazynowana jest w wysokoenergetycznych związkach fosforanowych. Reakcje kataboliczne nazywamy egzoergicznymi.
Produkty reakcji katabolicznych są najczęściej związkami wydalanymi przez organizm. Przykłady reakcji katabolicznych: utlenianie glukozy, utlenianie lipidów, hydroliza wody.
Intensywność przemian metabolicznych zależy od:
wieku organizmu,
pory roku,
stanu zdrowia,
płci.
W organizmie równocześnie część związków ulega rozpadowi, a część odnowie. Mogą występować stany:
Anabolizm Katabolizm więcej jest w organizmie reakcji anabolicznych, czyli więcej związków powstaje niż się rozpada. Taka sytuacja występuje w czasie wzrostu, w czasie rekonwalescencji po chorobie, w okresie jesiennym przed zimą.
Anabolizm Katabolizm więcej jest w organizmie reakcji katabolicznych niż anabolicznych, czyli więcej się związków rozpada niż powstaje. Taka sytuacja występuje w okresie starzenia się organizmu, w czasie choroby, w czasie wysiłku fizycznego.
Anabolizm = Katabolizm jest stanem, w którym utrzymywana jest w komórce i organizmie zawartość związków chemicznych na stałym poziomie. Jest to stan idealny.
Reakcje metaboliczne zachodzące w komórce są ściśle uzależnione od pobierania przez nie i przekształcania energii. W komórkach istnieją związki określane jako akumulatory energii, przez które przepływa strumień energii. Są one przenośnikami energii, która zawarta jest w wysokoenergetycznych wiązaniach fosforanowych. Uwalnianie energii z akumulatorów odbywa się w trakcie hydrolizy. Związkami przenoszącymi i magazynującymi energię są:
ATP (adenozynotrifosforan)
GTP (guanozynotrifosforan)
CTP (cytydynotrifosforan)
Powstawanie wiązań wysokoenergetycznych odbywa się przez przyłączenie reszty fosforanowej, nazywane jest fosforylacją.
Wyróżniamy:
fosforylację substratową energia powstaje w czasie reorganizacji cząsteczki, w czasie spadku poziomu energetycznego przekształcanych związków. Taki typ fosforylacji występuje w czasie glikolizy, cyklu Krebsa.
fosforylacja oksydacyjna energia powstaje w czasie utleniania substratów, kiedy elektrony przechodzą z donora na akceptor. Taki sposób tworzenia energii występuje w czasie oddychania wewnątrzkomórkowego u organizmów oddychających tlenowo.
fosforylacja fostosyntetyczna polega na przekształceniu energii słonecznej w chemiczną. Taki sposób tworzenia energii występuje w procesie fotosyntezy u organizmów autotroficznych.
metropolita - (gr. metropolis - ojczyzna, stolica), w kościele katolickim arcybiskup stojący na czele metropolii, czyli prowincji kościelnej składającej się z kilku diecezji (biskupstw); w kościele prawosławnym metropolita zajmuje pozycję pomiędzy arcybiskupem a patriarchą
mezozoik - (era mezozoiczna), czwarta era w dziejach Ziemi, trwająca od około 245-65 milionów lat temu; dzieli się na 3 okresy: trias, jurę i kredę; na początku ery kontynenty były połączone jako Pangaea; dinozaury i inne olbrzymie gady opanowały wszystkie środowiska: ląd, morza i powietrze; mchy, skrzypy i sagowce rozprzestrzeniały się w ciepłym klimacie na całym globie; pod koniec mezozoiku kontynenty przybrały obecnych kształt, rozpowszechniły się rośliny kwitnące, wyginęły wielkie gady i fauna morska
Miami - miasto przemysłowe w USA (przemysł spożywczy, transportowy, elektroniczny, odzieżowy i maszynowy), port na Florydzie; ludność 358500 (1990); centrum finansowe, handlowe, transportu lotniczego dla USA, Ameryki Łacińskiej i Karaibów; od 1959 znaczny napływ imigrantów z Kuby, Haiti, Meksyku i Ameryki Południowej
Michał Anioł - (właściwie Michelangelo Buonarroti) 1475-1564. Rzeźbiarz, malarz, architekt i poeta włoski, działający w rodzimej Florencji i w Rzymie; jeden z najwybitniejszych artystów epoki renesansu; jego dzieła przemawiają ogromną siłą wyrazu, ekspresją, niepokojem i stanowią zapowiedź baroku; autor słynnej rzeźby w marmurze Dawid (1501-04), fresków w Kaplicy Sykstyńskiej (1508-12 i 1536- 41), znajdujących się w Watykanie, oraz kopuły w bazylice św. Piotra
Michał św. - wg Starego Testamentu archanioł, anioł stróż Izraela; w Nowym Testamencie, w Apokalipsie prowadzi zastępy niebieskie do walki z szatanem; w malarstwie jest przedstawiany z płonącym mieczem, na niektórych obrazach również z wagą; święto 29 IX (wraz z innymi archaniołami: św. Gabrielem i św. Rafałem)
Mickiewicz - Adam, 1798-1855. Największy poeta polski; autor Pana Tadeusza (1832-34) - polskiej epopei narodowej, wcześniej Ballad i romansów (1922), rozpoczynających polski romantyzm, narodowego poematu dramatycznego Dziady (1823) oraz licznych liryków; zmarł w Stambule w trakcie formowania oddziałów polskich, mających walczyć przeciwko Rosji w wojnie krymskiej
Midas - wg legendy greckiej król Frygii, który otrzymał od Dionizosa dar zamieniania w złoto wszystkiego, czego się dotknie; w zawodach muzycznych uznał wyższość gry Pana od gry Apollina, za co ten ostatni ukarał go oślimi uszami
Mieszko I - ?-992. Książę polski, syn ks. Ziemomysła z rodu Piastów; mąż Dobrawy (Dąbrówki), księżniczki czeskiej, z którą się ożenił w 965; ojciec Bolesława Chrobrego; w 966 przyjął chrzest, co włączyło państwo polskie w krąg kultury zachodniej; około 990 przyłączył do Polski Małopolskę i Śląsk; toczył wojny z Niemcami; uzależnił się od papiestwa, czego dowodem jest dokument Dagome iudex; fundator kościołów w Gnieźnie i Poznaniu; wg tradycji pochowany w katedrze w Poznaniu
mięczaki - Są zwierzętami występującymi w wodach: słodkich, słonych, niektóre żyją na lądzie. Mają miękkie ciało, okryte płaszczem tworzącym jamę płaszczową. Do mięczaków należą: ślimaki, małże, głowonogi.
Ślimaki to najliczniejsza grupa mięczaków. Występują w wodach i na lądzie. Ciało ślimaków pokrywa delikatna skóra zbudowana z jednowarstwowego nabłonka z licznymi gruczołami śluzowymi, tkanki łącznej poprzerastanej licznymi włóknami mięśni prążkowanych. Całość przypomina wór skórno-mięśniowy robaków. U większości ślimaków ciało pokrywa asymetryczna muszla. Muszla zbudowana jest z soli mineralnych i konchioliny. Ma trzy warstwy: zewnętrzną konchiolinową, wewnętrzną porcelanową + perłową. W muszli wyróżnia się: otwór, słupek i wierzchołek. Muszle są prawo lub lewo-skrętne. W ciele ślimaków wyróżniamy: głowę, na której znajdują się 2 pary czułków, oczy, otwór gębowy, wór trzewiowy pokryty płaszczem oraz mięsistą nogę.
Budowa anatomiczna ślimaków:
układ pokarmowy rozpoczyna otwór gębowy z jamą gębową oraz gardziel zaopatrzona w szczęki i tarkę. Kolejnym odcinkiem jest przełyk, żołądek posiadający połączenie z wątrobą. Za żołądkiem znajduje się jelito. Otwór odbytowy otwiera się do jamy płaszczowej.
układ krwionośny jest otwarty. Krew krąży wewnątrz naczyń oraz wlewa się do jamy ciała. Narządem tłoczącym krew jest serce zbudowane z dwóch części. Krew ślimaków jest bezbarwna, choć może być też niebieska lub czerwona.
układ oddechowy wymiana gazowa w układzie oddechowym odbywa się w skrzelach (u wodnych ślimaków) lub płucach (u lądowych i wodnych).
układ nerwowy zbudowany jest z trzech par zwojów (głowowego, nożnego, trzewiowego). Ślimaki posiadają rozwinięte narządy zmysłu: węchu, smaku, wzroku, równowagi.
układ wydalniczy to najczęściej nieparzysta nerka oraz długi moczowód. Układ ten uczestniczy w utrzymywaniu równowagi osmotycznej.
rozmnażanie, rozwój rozmnażają się płciowo. Są rozdzielnopłciowe lub obojnacze. Zapłodnienie wewnętrzne. U obojnaków, np. ślimaka winniczka, jaja składane są do dołeczka. Wylęgają się z nich osobniki podobne do dorosłego z 1 skrętem muszli. Rozwój jest prosty.
Przedstawicielami ślimaków są: rozdebka rzeczna, błotniarka stawowa, zatoczek rogowy, bursztynka pospolita, pomrownik polny, winniczek.
Małże są zwierzętami występującymi w środowisku wodnym. Prowadzą najczęściej osiadły tryb życia przy dnie. Są zwierzętami zróżnicowanymi pod względem wielkości od kilku centymetrów do 1,4 metra (np. przydacznia olbrzymia). Ciało małży tworzą: wór trzewiowy oraz noga. Noga wyznacza oś symetrii. U nasady nogi znajduje się gruczoł wytwarzający, bisior, umożliwiający przytwierdzenie. Całe ciało pokryte jest płaszczem, który wyściela muszlę. Między płaszczem a worem trzewiowym znajduje się jama płaszczowa. Płaszcz w tylnim odcinku ciała zrasta się i tworzy 2 syfony wpustowy i wypustowy.
syfon (na dole) wpustowy jest postrzępiony na końcach, ma ząbki zaopatrzone w komórki czuciowe, pobiera wodę.
syfon (na górze) wypustowy gładko zakończony, wyprowadza wodę.
Schemat budowy wewnętrznej małża
Budowa wewnętrzna:
układ krwionośny jest otwarty, krew jest bezbarwna lub niebieska,
układ oddechowy tworzą nitkowe skrzela mające różną budowę,
układ wydalniczy to parzyste nerki, zwane organami Bojanusa.
Małże rozmnażają się płciowo. Gdy żyją w wodach bieżących, są rozdzielnopłciowe, gdy w wodach stojących - obojnacze.
Przedstawicielami małży są: omułek jadalny (w morzach), skójka (wody bieżące), szczeżuja (wody stojące), świdrak okrętowy, racicznica (o czarnej trójkątnej muszli), perłopław (poławiany w Oceanie Indyjskim i Spokojnym), przydacznia olbrzymia, ostryga.
Głowonogi.
To największe i najwyżej zorganizowane bezkręgowce. Występują w morzach o dość dużym zasoleniu. Prowadzą tryb życia aktywny, raczej w strefie przydennej. Mają zróżnicowane wymiary od kilku centymetrów do 0,5 m.
Dzielą się na:
ośmiornice,
dziesięciornice.
Ciało dziesięciornicy jest wydłużone, składa się z głowy i wora trzewiowego.
Głowa silnie rozwinięta, oddzielona zwykle przewężeniem od reszty ciała. Na głowie jest otwór gębowy, otoczony wieńcem ramion (tzw. macek). Występują w liczbie 8 (u ośmiornic) lub 10 (u dziesięciornic). Ramiona powstały z przekształconej nogi. Na wewnętrznej stronie ramion znajdują się przyssawki (przylgi), niekiedy z gruczołami jadowymi. Na głowie znajdują się duże oczy.
Wór trzewiowy otoczony jest mięsistym płaszczem. Płaszcz może tworzyć fałdy po bokach ciała lub z tyłu. Płaszcz po stronie brzusznej tworzy jamę płaszcza, zamknięty jest na dwa zatrzaski. Po stronie grzbietowej zrośnięty z worem trzewiowym. Na granicy głowy i tułowia znajduje się lejek, przekształcona przednia część nogi (wykorzystywany jako środek lokomocji).
Głowonogi poruszają się trzema sposobami:
krocząc na ramionach,
pływając za pomocą fałdów skórnych płaszcza,
skacząc na zasadzie odrzutu (do jamy płaszcza dostaje się woda, zatrzaski się otwierają, woda pod dużym ciśnieniem, wyrzucona jest przez lejek, a głowonóg odrzucony jest w tył).
Schemat budowy wewnętrznej mątwy
Budowa wewnętrzna
układ pokarmowy rozpoczyna jama gębowa zaopatrzona w szczęki oraz język uzbrojony w tarkę. Głowonogi są drapieżnikami.
wymianę gazową umożliwiają skrzela,
produkty przemian metabolicznych wydalane są przez nerki
układ nerwowy charakteryzuje się dużą koncentracją, masa nerwowa skupia się w głowie, tworząc mózg okryty puszką chrzęstną. Od mózgu odchodzą pnie nerwowe. Głowonogi mają rozwinięte narządy zmysłów: oczy, które są najlepiej rozwiniętym narządem, smaku, równowagi, słuchu.
Głowonogi rozmnażają się płciowo. Są rozdzielnopłciowe, o wyraźnym dymorfizmie płciowym. Zapłodnienie jest wewnętrzne, rozwój prosty.
układ krwionośny u głowonogów jest prawie zamknięty, krew wylewa się tylko w okolicy serca. Serce jest wieloczęściowe (2 przedsionki + komora). W układzie krwionośnym występują dwa obiegi krwi: duży po całym organizmie i mały doprowadzający krew do skrzeli.
Przedstawicielami głowonogów są: mątwa, kałamarnica, łodzik, żeglarek.
Międzynarodówka - międzynarodowy hymn ruchu robotniczego, skomponowany w 1870 przez Pierre'a Degeytera do słów Eugene Pottiera (1816-1887), napisany po klęsce Napoleona III w wojnie z Prusami; po raz pierwszy odśpiewany w 1888; 1917-44 hymn narodowy ZSRR
mikrobiologia - gałąź biologii zajmująca się badaniem drobnoustrojów, głównie wirusów i organizmów jednokomórkowych, jak bakterie, pierwotniaki i drożdże; zastosowanie praktyczne mikrobiologii: w medycynie (wiele mikroorganizmów wywołuje choroby), w browarach, w piekarnictwie i przemyśle spożywczym (mikroorganizmy powodują fermentację) oraz w inżynierii genetycznej.
mila morska - jednostka odległości używana w żegludze; jej wartość, uzgodniona na forum międzynarodowym (od 1959), równa jest średniej długości 1 min łuku na okręgu ziemskim lub 1852 m; termin wcześniej używany dla różnych jednostek długości w żegludze
Miller Arthur - 1915-. Dramatopisarz amerykański, autor sztuk mówiących o wartościach moralnych współczesnego społeczeństwa amerykańskiego, widzącego w dążeniu do sukcesu, zdobyciu majątku i sławy w drodze twardej rywalizacji sens życia; demaskuje obiegowe ideały i nietolerancję; twórca m.in. sztuk: Śmierć komiwojażera (1949) oraz Proces w Salem (1953), opartej na procesach czarownic w Salem i odzwierciedlającej komunistyczne polowania na czarownice senatora Joe McCarthy'ego w 1956-61 Miller był mężem gwiazdy filmowej, Marilyn Monroe, dla której napisał scenariusz do filmu Skłóceni z życiem (1960)
Miller Glenn - 1904-1944. Puzonista amerykański; lider orkiestry bigbandowej Glenn Miller, grającej od 1938 swing i muzykę taneczną; kompozytor licznych przebojów, m.in. Moonlight Serenade (przebój z 1939); w 1942 został kierownikiem zespołu muzycznego amerykańskich sił powietrznych w Europie; podczas II wojny światowej podróżował z zespołem po całym świecie; zaginął bez śladu podczas lotu na trasie Anglia-Francja
Miller Henry - 1891-1980. Pisarz amerykański; od 1930 do 1940 wiódł cygańskie życie w Paryżu, gdzie napisał powieści Tropic of Cancer (1934) i Tropic of Capricorn (1938), śmiało ukazujące problematykę erotyczną; z tego względu do lat 60. jego książki nie mogły być publikowane w USA i Wielkiej Brytanii
Milne - A(lan) A(lexander), 1882-1956. Pisarz angielski, autor poczytnych książek dla dzieci (pierwowzorami książkowych bohaterów były zabawki jego syna, Christophera Robina), m.in. Kubuś Puchatek (1926) i Chatka Puchatka (1928); autor poezji dla dzieci; twórczość dla dorosłych: eseje i powieści, także sztuki teatr
Minneapolis - miasto w stanie Minnesota, USA, z miastem Saint Paul tworzące zespół miejski; ludność 368400 (1990), razem z zespołem miejskim 2464100; port nad Missisipi; przemysł: przetwórstwo spożywcze, produkcja maszyn, sprzętu elektronicznego i elektrycznego, przyrządów precyzyjnych, maszyn transportowych, wyrobów papierniczych i metalowych
Minnelli Liza - 1946-. Amerykańska aktorka i piosenkarka, córka Judy Garland i reżysera Vincente'a Minnelli; miano gwiazdy zdobyła za rolę w musicalu Flora, the Red Menace (1965), wystawianym na Broadwayu; światowy rozgłos zyskała rolą w filmie Kabaret (1972); późniejsze filmy to m.in.: New York, New York (1977) oraz Arthur (1981).
Minnesota - stan w północno-środkowej części USA
powierzchnia: 218700 km kw.
stolica: Saint Paul
miasta: Minneapolis, Duluth, Bloomington, Rochester
gospodarka: uprawa zbóż, soi; hodowla bydła; przemysł spożywczy (produkty mięsne i mleczarskie), wydobycie rudy żelaza (około 2/3 produkcji krajowej), produkcja maszyn nieelektrycznych, sprzętu elektronicznego.
ludność: 4375100 (1990)
sławni ludzie: F. Scott Fitzgerald, Hubert H. Humphrey, Sinclair Lewis, Charles i William Mayo
Minorka - (z hiszpańskiego: Menorca), druga pod względem wielkości wyspa w archipelagu Balearów na Morzem Śródziemnym powierzchnia: 689 km kw. miasta: Mahon, Ciudadela gospodarka: wydobycie miedzi, ołowiu, żelaza; turystyka ludność: 55500 (1985)
Mińsk - stolica Białorusi; miasto przemysłowe (maszyny, tkaniny, skóra; ośrodek białoruskiego przemysłu komputerowego); ludność 1543 tysiące (1987
Missisipi - (Mississippi), stan w południowo-wschodniej części USA
powierzchnia: 123600 km kw.
stolica: Jackson
miasta: Biloxi, Meridian, Hattiesburg
gospodarka: uprawa bawełny, ryżu, soi, hodowla kurczaków, połowy ryb, skorupiaków, przemysł drzewny, rafineryjny, chemiczny, sprzęt transportowy
ludność: 2573200 (1990)
sławni ludzie: Jefferson Davis, William Faulkner, Elvis Presley, Leontyne Price, Eudora Wetly, Tennessee Williams, Richard Wright
Missouri - stan w środkowej części USA
powierzchnia: 180600 km kw.
stolica: Jefferson City
miasta: Saint Louis, Kansas City, Springfield, Independence
gospodarka: przemysł spożywczy (przetwórstwo żywności, w tym mięsa), transport (głównie lotniczy), wydobycie ołowiu, cynku
ludność: 5 117 100 (1990)
sławni ludzie: George Washington Carver, T.S. Eliot, Jesse James, Joseph Pulitzer, Harry S. Truman, Mark Twain
mistral - zimny, suchy północny lub północno-zachodni wiatr, wiejący zimą i na wiosnę na śródziemnomorskim wybrzeżu Francji oraz w dolinie Rodanu; osiąga prędkość 145 km/h
mitochondria - mają kształt kulisty lub pałeczkowaty, otoczone są podwójną błoną białkowo-lipidową. Błona wewnętrzna wpukla się do wnętrza, tworząc grzebienie mitochondrialne, zaopatrzone w liczne enzymy uczestniczące w procesie oddychania wewnątrzkomórkowego (utleniania). Wnętrze mitochondrium wypełnia matrix, galaretowata substancja zawierająca: wodę, kwasy nukleinowe, białka, rybosomy, związki mineralne, enzymy. W mitochondriach przebiegają procesy utleniania komórkowego (etap drugi nazywamy cyklem kwasu cytrynowego i etap trzeci - łańcuch oddechowy). W procesach tych wytwarzana jest energia chemiczna magazynowana w ATP (adenozynotrójfosforan - akumulator energii). Energia w komórce jest przechowywana w ATP, a wykorzystywana w miejscu, w którym powstanie. Mitochondria nazywa się centrami energetycznymi komórki. Największe zapotrzebowanie energetyczne wykazują komórki twórcze u roślin oraz komórki nerwowe i mięśniowe u zwierząt.
mitoza - Jest podziałem, w wyniku którego powstają zawsze dwie komórki potomne identyczne jak macierzysta. Podział komórki rozpoczyna się od podziału jądra komórkowego, a następnie cytoplazmy i wszystkich organelli w niej występujących. Podział jądra przebiega w 4 etapach: profazy, metafazy, anafazy, telofazy.W profazie z chromatyny wyodrębniają się chromosomy. Zawsze określona dla gatunku jest stała liczba chromosomów: np. u człowieka 46; u chomika 22; u szympansa 48; u konia 66.
Jeśli komórka zawiera cały komplet chromosomów, określona jest diploidalną i oznaczana symbolem 2 n. Gdy w komórce występuje połowa liczby chromosomów, nazywamy ją haploidalną i określamy symbolem 1 n.
Schemat nukleosomu
Chromosomy utworzone są z chromatyny (kompleksu nukleoproteinowego), a ona z nukleosomów.
Nukleosom jednostka strukturalna chromosomów utworzona z 8 białek histonowych, tworzących tzw. rdzeń, wokół którego owinięty jest fragment podwójnego heliksu DNA o długości 146 par nukleotydów. Nukleosomy połączone są tzw. łącznikowym DNA, liczącym ok. 60 par nukleotydów oraz cząsteczką białka histonowego.
Wykształcone chromosomy początkowo są w postaci cienkich, podzielonych na dwie części nici, chromatyd, połączonych centromerem, które wkrótce skręcają się i grubieją.
Równocześnie zanika błona jądrowa i jąderko. Powstaje (organizowane przez cetroidę w komórce zwierzęcej, a okapy biegunowe w komórce roślinnej) wrzeciono kariokinetyczne, tzw. wrzeciono podziałowe, zbudowane z mikrotubul i mikrofilamentów. Funkcją wrzeciona jest przesuwanie chromosomów do komórek potomnych.
Kolejny etap podziału jądra nazywany jest metafazą. Charakterystyczne dla tego etapu jest ułożenie chromosomów w płaszczyźnie równikowej wrzeciona podziałowego. W tym czasie chromosomy są najlepiej widoczne. Pod koniec metafazy pękają centromery spinające chromatydy w chromosomie. Gdy chromatydy zaczynają się rozdzielać oraz przemieszczać do przeciwległych biegunów komórki, rozpoczyna się etap nazywany anafazą.
Rozdzielone chromatydy nazywamy chromosomami potomnymi.
Ostatni etap podziału jądra to telofaza. W tej fazie powstają dwa jądra potomne, w których z chromosomów powstaje chromatyna. Zanika wrzeciono podziałowe, powstaje błona jądrowa i jąderko.
Rozpoczyna się cytokineza, czyli podział cytoplazmy i wszystkich występujących w niej organelli. Między jądrami potomnymi powstaje błona jądrowa, oddzielająca komórki potomne.
Komórki wchodzą w etap nazywany interfazą. W tym czasie rosną i powielają materiał genetyczny przed następnym podziałem.
W interfazie występują etapy:
Faza G1 wzrost komórki, przygotowywanie składników do replikacji
Faza S replikacja (powielenie informacji genetycznej)
Faza G2 gromadzenie aminokwasów, składników RNA.
Mitoza jest podziałem, który dostarcza nowych komórek potrzebnych do regeneracji i wzrostu organizmu.
Mitterrand - Francois, 1916-. Francuski polityk, socjalista; prezydent od 1981; wcześniej piastował urzędy ministerialne w 11 rządach (1947-58); w 1971 założył francuską Partię Socjalistyczną (PS); w 1985 wprowadził proporcjonalną reprezentację w parlamencie, przypuszczalnie aby osłabić wzrastającą opozycję lewicy i prawicy; od 1982 dążył do rygorystycznego przestrzegania zasad ekonomii i wprowadzenia reform społecznych
mniszek lekarski - Taraxacum officinale, bylina z rodziny złożonych, Compositae, popularnie zwana mleczem lub dmuchawcem (błędnie); korzeń gruby, palowy; łodyga wyrasta z przyziemnej rozetki liści lancetowatych, wycinanych zatokowo; kwiatostan żółty; owoce niełupki z puchem.
mocz - Tworzenie moczu odbywa się w nefronie. Rozpoczyna się od procesu filtracji zachodzącego w torebce Bowmana. Torebka przystosowana jest do tego procesu odpowiednią budową. Ścianki torebki zbudowane są z wyspecjalizowanych komórek nabłonka z licznymi przestrzeniami osłoniętymi błoną o porowatej strukturze.
Wewnątrz torebki znajduje się kłębuszek nerkowy, który tworzą tętniczki doprowadzające, naczynia włosowate w kłębuszku, tętniczki odprowadzające oraz okołokanalikowa sieć naczyń włosowatych. Filtracja zachodzi pomiędzy siecią naczyń włosowatych w kłębuszku nerkowym a ścianą torebki Bowmana. Krew przepływa przez sieć naczyń kłębuszka pod dużym ciśnieniem, które wtłacza część osocza do torebki (do powstania dużego ciśnienia przyczynia się różnica obwodu naczynia krwionośnego wprowadzającego większa i wyprowadzającego mniejsza). Nie ulegają filtracji duże cząstki oraz komórki krwi, które nie mieszczą się w porach ściany naczynia włosowatego. Powstały przesącz nazywany jest moczem pierwotnym, a jego ilość w ciągu doby dochodzi do 180 litrów.
Kolejnym etapem w tworzeniu moczu jest resorpcja. Ten proces zachodzi w kanalikach nerkowych i jest możliwy dzięki aktywnemu transportowi i procesom wchłaniania zwrotnego. Resorpcja umożliwia precyzyjną regulację chemicznego składu krwi. Związki potrzebne są pobierane, a niepotrzebne wydalane.
Kolejny etap to zagęszczanie, czyli tworzenie moczu ostatecznego, dziennie około 1-2 litrów. Ilość powstającego moczu ostatecznego regulowana jest hormonalnie i zależy od temperatury otoczenia, ilości wypitych płynów.
Mocz zawiera ok. 96% wody, ok. 2,5% azotowych produktów metabolicznych (głównie mocznik oraz w niewielkich ilościach amoniak i kwas moczowy), zawiera kreatyninę, kwas hipurowy, indykan oraz związki nieorganiczne: siarczany, fosforany, chlorki, magnez, wapń, potas. Śladowe ilości barwników żółciowych nadają barwę oraz charakterystyczny dla moczu zapach. Obecność w moczu białka, cukru, bilirubiny, acetonu świadczy o zmianach chorobowych nerek.
Modigliani - Amadeo, 1884-1920. Włoski artysta tworzący w Paryżu od 1906; malował i rzeźbił pełne wdzięku akty i studia portretowe; jego obrazy, np. portret Jeanne Hebuterne (1919), odznaczają się charakterystycznym dla artysty wydłużeniem proporcji i uproszczoną formą
Mojry - w mitologii greckiej, trzy boginie, kierujące ludzkim przeznaczeniem; wyobrażane jako prządki; Kloto przędła, Lachesis splatała, a Atropos odcinała nić życia; ich odpowiednikami w mitologii rzymskiej były Parki, a w mitologii nordyckiej - Norny
Mojżesz - około XIII wieku p.n.e. Żydowski prorok, prawodawca i przywódca, który wyprowadził Izraelitów z Egiptu do ziemi obiecanej Kanaan; na górze Synaj oświadczył, że otrzymał od Jahwe spisane Prawo, Dziesięcioro Przykazań, wyryte na kamiennych tablicach; jemu przypisuje się autorstwo pierwszych 5 ksiąg Starego Testamentu (w judaizmie Tora)
Moliere - (Molier, właściwie Jean Baptiste Poquelin) 1622-1673. Komediopisarz francuski; jeden z założycieli Illustre Théatre (1643), stał się jego czołowym aktorem, a następnie dyrektorem; w 1655 napisał swoją pierwszą sztukę, L'Etourdi, a następnie Pocieszne wykwintnisie (1659); autor wybitnych komedii, granych do dziś, m.in.: Szkoła żon (1662), Mizantrop (1666), Mieszczanin szlachcicem (1670), Chory z urojenia (1673), Świętoszek (1644) - zakazany do 1697 za wyśmiewanie hipokryzji duchowieństwa, Skąpiec (1668), Don Juan (1665), Uczone białogłowy (1672
Mołdawia - Republika Mołdawska (Moldowa)
powierzchnia: 33700 km kw.
stolica: Chisinau (Kiszyniów)
miasta: Tyraspol, Bielce, Bendery
warunki naturalne: teren pagórkowaty, położony w większości pomiędzy rzeką Prut i Dniestr; północna część kraju obejmuje równiny i wyżyny; klimat ciepły i umiarkowanie kontynentalny
głowa państwa: Mircea Snegur od 1989
szef rządu: Anderi Sangheli od 1992
system polityczny: rodząca się demokracja
gospodarka: uprawa winorośli, tytoniu, przetwórstwo żywności
ludność: 4400 tysięcy (1990), w tym Mołdawianie 64%, Ukraińcy 14%, Rosjanie 13%, Gagauzi 4%, Bułgarzy 2%
język: mołdawski
religia: prawosławie
Mołotowa koktajl - domowym sposobem przygotowana broń w postaci butelki z benzyną, zakorkowanej gałganem spełniającym rolę lontu, zapalana i rzucana jak granat;
Monachium - (z niemieckiego - München), miasto przemysłowe (przemysł browarniczy, drukarski, precyzyjny, maszynowy, elektryczny, tekstylny); stolica Bawarii (Niemcy) nad rzeką Izarą; ludność 1269400 (1986
Monet - Claude, 1840-1926. Malarz francuski, jeden z twórców impresjonizmu i gówny jego przedstawiciel; obraz Impresja - wschód słońca (1872) nadał nazwę całemu kierunkowi; w latach 70-tych XIX wieku zaczął malować te same przedmioty o różnych porach dnia dla zbadania efektów światła oddziałującego na kolor i formę, m.in. Stogi, Katedra w Rouen (namalowane w latach 90-tych); od 1899 malował serię Nenufary w ogrodzie swego domu w Giverny, Normandia (obecnie muzeum)
Mongolia - (Mongolia Zewnętrzna do 1924, Mongolska Republika Ludowa do 1991)
powierzchnia: 1565 tysięcy km kw.
stolica: Ułan Bator
miasta: Darchan, Czojbałsan
warunki naturalne: kraj wyżynno-górzysty z rozległymi kotlinami, na południowym wschodzie Gobi
głowa państwa: Punsalmaagijn Oczirbat od 1990
głowa rządu: Puntsagijn Dżasraj od 1992
system polityczny: rodząca się demokracja
gospodarka: eksport mięsa, skór, minerałów, wełny, żywego inwentarza, zbóż, cementu, drewna
waluta: tugrik
ludność: 2185 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,8%
Mongołowie - członkowie jednej z licznych grup etnicznych Azji Środkowej; zamieszkują Mongolię, Rosję, Mongolię Wewnętrzną (w Chinach), Tybet i Nepal; język mongolski należy do rodziny ałtajskiej, chociaż niektóre grupy etniczne pochodzenia mongolskiego posługują się językami rodziny chińsko-tybetańskiej
Monroe Marilyn - (właściwie Norma Jean Baker Mortenson) 1926-1962. Amerykańska aktorka filmowa, symbol seksu w latach 50-tych; role w filmach Mężczyźni wolą blondynki (1953), Jak poślubić milionera (1953), Przystanek autobusowy (1956), Pół żartem, pół serio (1959); drugim mężem Marilyn Monroe był gwiazdor baseballu Joe di Maggio, trzecim dramatopisarz Arthur Miller, autor scenariusza do filmu Skłóceni z życiem (1961), w którym zagrała po raz ostatni; popełniła samobójstwo, zażywając środki nasenne
Montaigne - Michel Eyquem de, 1533- 1592. Francuski pisarz, filozof i humanista, jeden z głównych przedstawicieli renesansu, twórca gatunku literackiego eseju; w 1580 opublikował pierwsze dwa tomy swoich Essais (Próby), trzeci tom ukazał się w 1588; Montaigne porusza wszystkie aspekty życia wewnętrznego: wrażenia, wątpliwości, wahania, refleksje; poprzez tłumaczenie Johna Florio w 1603 wywarł wpływ na Szekspira i innych pisarzy angielskich
Montana - stan w północno-zachodniej części USA, na granicy z Kanadą
powierzchnia: 318100 km kw.
stolica: Helena
miasta: Billings, Great Falls, Butte
warunki naturalne: na zachodzie Góry Skaliste, na wschodzie Wielkie Równiny
gospodarka: uprawa pszenicy, hodowla bydła, wydobycie węgla, miedzi, ropy naftowej, gazu ziemnego; przemysł drzewny
ludność: 799100 (1990)
sławni ludzie: Gary Cooper, Myrna Loy
Montand - Yves, 1921-1991. Francuski aktor i piosenkarz; zdobył sławę rolą w filmie Cena strachu (1953) grał także w filmach amerykańskich, m.in. Pokochajmy się (1960, z Marilyn Monroe), Samotnik (1976), Jean de Florette (1986)
Moskwa - stolica Rosji i obwodu moskiewskiego, była stolica ZSRR (1922-91), leżąca nad rzeką Moskwą, 640 km na południowy-wschód od Sankt Petersburga; ludność 8815 tysięcy (1987); przemysł: produkcja maszyn, sprzętu elektrycznego, tkanin, środków chemicznych i wielu wyrobów spożywczych
Mozambik - Ludowa Republika Mozambiku (Republica Popular de Mocambique)
powierzchnia: 799380 km kw.
stolica: Maputo (także główny port)
miasta: Beira, Nampula
warunki naturalne: większość obszaru nizinna; góry na zachodzie
głowa państwa i rządu: Joaquim Alberto Chissano od 1986
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: eksport krewetek, nanercza, cukru, bawełny, kopry, produktów przeróbki ropy naftowej
waluta: metical (do 1980 escudo)
ludność: 14718 tysięcy (1990), w tym głównie rdzenna ludność Bantu, także Portugalczycy - 50 tysięcy; roczny przyrost naturalny 2,8%; prawie 1 milion uchodźców w Malawi
język: portugalski, 16 języków afrykańskich
Mozart - Wolfgang Amadeus, 1756-1791. Kompozytor austriacki, jeden z 3 klasyków wiedeńskich; już jako dziecko wykazywał wybitne zdolności muzyczne; nauczycielem był jego ojciec, Leopold Mozart (1719- 1787); Mozart tworzył od wieku młodzieńczego, był bardzo płodnym kompozytorem: 27 koncertów fortepianowych, 23 koncerty smyczkowe, 35 sonat skrzypcowych, ponad 50 symfonii (m.in. Es-dur, b-moll, C-dur zwaną Jowiszową, 1788); główne opery: Idomeneo (1781), Wesele Figara (1786), Don Juan (1787), Cosi fan tutte (1790), Czarodziejski flet (1791); jeden z największych kompozytorów światowych
mózg - Mózg znajduje się w czaszce. Otoczony jest 3 oponami (od zewnątrz twardą, pajęczą, miękką), między którymi znajduje się płyn mózgowo-rdzeniowy. Płyn ten pełni funkcję ochronną i odżywczą. Mózg średnio waży ok. 1360 gram.
Mózg tworzy pięć podstawowych części:
Kresomózgowie tworzy półkule mózgowe, które są ważną częścią mózgu. Wyróżniamy półkulę prawą i lewą, oddzielone są podłużną szczeliną. Każda półkula podzielona jest przez bruzdy na 4 płaty: czołowy, ciemieniowy, skroniowy, potyliczny. Półkule od strony zewnętrznej są korą mózgową (tzw. istotą szarą), a ich wnętrze tworzy istota biała, utworzona z mielinowych aksonów komórek neuronowych ułożonych w wiązki.
Kora mózgowa jest pofałdowana i podzielona funkcjonalnie na trzy rejony: pola czuciowe, pola ruchowe, pola kojarzeniowe. W korze mózgowej znajdują się liczne ośrodki odpowiedzialne za różne funkcje. W płacie potylicznym są ośrodki wzrokowe. W płacie skroniowym (nad uchem) są ośrodki słuchowe. W płacie czołowym znajdują się ośrodki termiczne oraz mechaniczne. Kora mózgowa posiada ośrodki wyższych czynności mózgowych: ośrodek pamięci, świadomości, pisania, kojarzenia, myślenia. W istocie białej mózgu są włókna neuronowe, które tworzą połączenia między ośrodkami komórkowymi a innymi częściami układu nerwowego. Pasmo istoty białej łączące obie półkule mózgowe nazywane jest ciałem modzelowatym lub spoidłem wielkim.
Międzymózgowie tworzy wzgórze i podwzgórze. Wzgórze przekazuje impulsy czuciowe i ruchowe do kory mózgowej. Ułożone niżej podwzgórze stanowi ośrodek regulujący pracę narządów wewnętrznych. W tej części znajdują się gruczoły dokrewne: przysadka i szyszynka oraz ośrodki: głodu, sytości, termoregulacji, pragnienia, agresji oraz pobudliwości seksualnej.
Śródmózgowie. Tutaj przekazywane są z narządów zmysłów wrażenia słuchowe oraz wzrokowe. W tej części mózgu znajdują się ośrodki regulujące tonus mięśni oraz postawę.
Móżdżek podobnie jak kresomózgowie, jest podzielony na dwie półkule. Pokryty substancją szarą z licznymi bruzdami. Jest drugą pod względem wielkości częścią mózgu. Odpowiada za koordynację mięśniową i ruchową . Znajdują się w tej części ośrodki równowagi.
Rdzeń przedłużony nazywany jest zamózgowiem. Znajdują się w rdzeniu ośrodki odruchów bezwarunkowych. Ta część kontroluje pracę serca, proces wymiany gazowej, kichanie, kaszel, wydzielanie potu.
Rdzeń przedłużony, śródmózgowie i międzymózgowie tworzą pień mózgu wydłużoną część, stanowiącą podstawę, na której opiera się cały mózg. Wewnątrz mózgu znajdują się dwa układy pełniące funkcje pobudzające. Są to:
układ siatkowaty jest skomplikowany szlakiem nerwowym w pniu mózgu. Docierają do niego informacje z rdzenia kręgowego. Komunikuje się z korą mózgową poprzez skomplikowane obwody nerwowe. Jego rolą jest pobudzanie gotowości czynnościowej wielu obszarów kory mózgowej. Ten układ odpowiedzialny jest za utrzymywanie stanu świadomości, czuwania oraz koncentrację uwagi.
układ limbiczny jest elementem mózgu i międzymózgowia. Układ ten wpływa na emocjonalne aspekty zachowań (behawioru), takie jak zachowanie seksualne, rytmy biologiczne, odczuwanie przyjemności, obawa przed karą. Układ ten wpływa na ogólne wzmożenie aktywności.
Połączenia między ciałem a mózgiem polegają na krzyżowaniu się włókien, w wyniku którego prawa połowa mózgu dysponuje lewą częścią ciała, a lewa - prawą. Polegają również na odwróceniu czynności najwyższe okolice kory mózgowej kierują najniżej położonymi częściami ciała. Znaczna większość ludzi jest praworęcznych (ok. 90%). U tych ludzi lepiej rozwinięta jest półkula lewa.
mszaki - są grupą roślin lądowych. Systematycznie gromadę mszaków podzielono na klasy: wątrobowce i mchy. W ich rozwoju występuje dominujący gametofit oraz mały sporofit.
Wątrobowce ok. 10 000 gatunków, przykładem jest porostnica wielokształtna, posiadająca blaszkowaty, plechokształtny gametofit o wysokiej organizacji wewnętrznej. Gametofit jest dwupienny, a plemnie i rodnie powstają na specjalnych pionowych odgałęzieniach. Sporofit porostnicy jest nieduży, trwale łączący okrągłe zarodnie z zarodnikami przez krótki trzonek z rodnią.
Mchy obejmują ok. 15 000 gatunków z rzędów: Torfowce, Mchy właściwe.
Torfowce przedstawicielem jest torfowiec. Występuje na torfowiskach. W rozwoju z zarodnika powstaje blaszkowaty splątek, który rozrasta się w rozgałęziony gametofit w postaci łodyżki otoczonej drobnymi liśćmi. Liście torfowca mają charakterystyczną budowę umożliwiającą pobieranie i magazynowanie wody. Gametofit ciągle rośnie. Na oddzielnych gałązkach powstają gametangia. W rodni wyrasta sporofit w formie kuli zawierajacej zarodnie z zarodnikami.
Mchy właściwe są roślinami lądowymi, rozpowszechnionymi w różnych siedliskach Ziemi (nieliczne występują w wodzie). Tereny porośnięte mchami nazywamy darniami. W rozwoju mchów występuje przemiana pokoleń. Pokoleniem dominującym jest wieloletni gametofit, powstający z haploidalnego zarodnika, który tworzy początkowo stadium nazywane splątkiem. Gametofit ma postać wzniosłej ulistnionej łodygi, przytwierdzonej do podłoża chwytnikami. Na szczycie wytwarzana jest plemnia lub rodnia, w której po zapłodnieniu komórki jajowej wyrasta diploidalny sporofit. Jest pokoleniem bezzieleniowym uzależnionym od gametofitu. Najczęściej wyrasta z rodni jako bezlistna łodyżka tzw. trzonek. Na szczycie sporofitu powstaje zarodnia z zarodnikami. Zarodnię okrywa fragment rodni tworząc czepek. Zarodnia przykryta jest wieczkiem, które otwiera się, gdy dojrzeją zarodniki. Zarodniki powstają z tkanki archeosporialnej, której komórki dzielą się mejotycznie. Mchy są pierwszymi organowcami. Wytworzyły łodyżkę i listki o zróżnicowanej budowie anatomicznej.
Przemiana pokoleń u mchów:A - zarodek pochodzący ze sporofitu, B - splątek, C - gametofit, D - dorosły gametofit z gametangiami męskimi i żeńskimi, E - gametangium męskie, F - gametangium żeńskie, G - plemnik zapładniający gametangium żeńskie, H - komórka jajowa, z której rozwinie się sporofit
Od zewnątrz można wyróżnić w łodyżce tkankę okrywającą, korę tworzą ją owalne komórki pełniące funkcję tkanki mechanicznej i miękiszowej. Centralnie ułożona jest prymitywna wiązka przewodząca.
Cechami przystosowującymi mchy do życia na lądzie są:
obecność chwytników umożliwiają pobieranie wody z gleby,
obecność liści o dużej powierzchni asymilującej, ułożonych skrętolegle, zwróconych powierzchnią do światła,
utworzenie tkanek (okrywającej, przewodzącej, wzmacniającej),
rozsiewanie zarodników podczas suszy.
mumia - zwłoki zwierzęce lub ludzkie zachowane w sposób naturalny lub w wyniku zabiegów konserwujących; mumifikacja naturalna może nastąpić w wyniku zamrożenia (np. mamuty zamrożone w lodzie, pochodzące sprzed 25 tysięcy lat) lub wysuszenia; mumifikację sztuczną przeprowadzano m.in. przez balsamowanie zwłok (np. mumie starożytnego Egiptu)
Munch - Edvard, 1863-1944. Norweski malarz i grafik; studiował w Paryżu i Berlinie; główne jego prace powstały w Niemczech w 1892-1908; tematem obrazów Muncha są często stany neurotyczne; w latach 90-tych XIX wieku stworzył serię symbolicznych obrazów o silnym ładunku emocjonalnym, m.in. słynny Krzyk (1893); w późniejszym okresie zajął się także grafiką, zwłaszcza litografią i drzeworytem
Murcja - (Murcia), region autonomiczny w południowo-wschodniej Hiszpanii
powierzchnia: 11300 km kw.
ludność: 1014 tysięcy (1986)
główne miasta: Murcja, Kartagena
Murmańsk - port morski w północno-zachodniej Rosji, nad Morzem Barentsa; ludność 432 tysięcy (1987); największe miasto w rejonie arktycznym; ważny port rybacki; baza marynarki i lodołamaczy odpowiedzialnych za żeglowność Przejścia Północno-Wschodniego
Murphy - Eddie, 1961-. Amerykański aktor filmowy; jego pierwszy film 48 godzin wprowadził typ komicznego bohatera, ulicznego włóczęgi, który później stał się specjalnością aktora; kolejne dwa filmy Murphego: Nieoczekiwana zmiana miejsc (1983) i Gliniarz z Beverly Hills (1984) uczyniły go jednym z najbardziej uwielbianych aktorów lat 80-tych
Mussolini - Benito, 1883-1945. Dyktator Włoch (1925-43), założyciel Narodowej Partii Faszystowskiej (<$faszyzm$$3668$>) w 1921; premier od 1922, zwany Duce (Wódz); w 1935-36 dokonał inwazji na Etiopię, poparł Franco w wojnie domowej w Hiszpanii (1936-39), podbił Albanię w 1939; w czerwcu 1940 wciągnął Włochy do drugiej wojny światowej po stronie Niemiec; w 1943 aresztowany i uwięziony w Abruzzach z rozkazu króla; w 1944-45 utworzył rząd faszystowski w północnej części Włoch; przy próbie ucieczki z kraju został schwytany i rozstrzelany
Nabokov - Vladimir, (Nabokow Władymir) 1899-1977. Pisarz amerykański; na emigracji od 1917; zaczął pisać w języku angielskim w latach 40-tych; najbardziej znaną z jego książek jest Lolita (1955), opowieść o namiętności mężczyzny w średnim wieku do dwunastoletniej, przedwcześnie dojrzałej dziewczynki; inne jego powieści to: Śmiech w ciemności (1938), Prawdziwe życie Sebastiana Knighta (1945), Pnin (1957) oraz wspomnienia Tamte brzegi (1947)
nacjonalizm - w polityce, postawa społeczno-polityczna i ideologia postulujące nadrzędność interesów własnego narodu, przejawiające się w egoizmie narodowym, w dyskryminowaniu innych narodów, wyolbrzymianiu własnych zalet narodowych oraz nietolerancji wobec innych; ruchy nacjonalistyczne stały się silnym czynnikiem w polityce europejskiej w XIX wieku; od 1900 nacjonalizm stał się wiodącą ideologią w Azji i Afryce, a w późnych latach 80-tych odrodził się w Europie
Nadrenia-Palatynat - kraj związkowy w zachodniej części Niemiec
powierzchnia: 19800 km kw.
stolica: Moguncja
miasta: Ludwigshafen, Koblencja, Trewir, Wormacja
warunki naturalne: góry porośnięte lasami, dolina Renu
gospodarka: uprawa zbóż i winorośli, produkcja: wina, środków chemicznych, wyrobów garncarskich i skórzanych
Naga - stan w północno - wschodnich Indiach, graniczący na wschodzie z Birmą
powierzchnia: 16721 km kw.
stolica: Kohima
gospodarka: uprawa ryżu, herbaty, kawy, przemysł papierniczy i cukierniczy
ludność: 1215600 (1991)
Nagoja - miasto w Japonii na wyspie Honsiu; wielki morski port handlowy (samochody, tekstylia, zegary); ludność 2101 tysięcy (1989); w Nagoi znajduje się forteca szogunów z 1610 i słynna świątynia sinto, Atsuta-daijingu
nagonasienne - Rośliny nagonasienne nazywane są również nagozalążkowymi. Liczą ok. 800 gatunków. Mają postać krzewiastą lub drzewiastą. Liście w formie igieł (przeważają zimotrwałe). Wytwarzają kwiaty bez okwiatu, rozdzielnopłciowe, wiatropylne. W Polsce przedstawiciele nagonasiennych tworzą zbiorowiska leśne, zwane borami. Przedstawicielami są: świerk pospolity, jodła pospolita, kosodrzewina, limba, jałowiec pospolity, cis pospolity, modrzew europejski (gubi igły na zimę), tuja.
Najczęściej występującym gatunkiem jest sosna zwyczajna. Jest drzewem iglastym o wysokości do 30 m. Korona początkowo jest stożkowa, z wiekiem zróżnicowana morfologicznie w zależności od miejsca wzrostu (np. na polanie czy w środku lasu). Igły u sosny ustawione są parami na krótkopędzie, mają długość od 3-7 cm. Są sztywne, zaostrzone, niebieskozielone, żyją ok. 5 lat. Igłę otacza tkanka okrywająca, między komórkami której ułożone są w zagłębieniach aparaty szparkowe.
Powierzchnia igły pokryta jest kutikulą. Wnętrze wypełnia tkanka miękiszowa z licznymi wpukleniami, powiększającymi ogólną powierzchnię liścia. Między komórkami miękiszu ułożone są kanały żywiczne oraz wiązki przewodzące w otoczeniu tzw. tkanki transfuzyjnej. Łodygą sosny jest pień, przyrastający na grubość w postaci tzw. przyrostu wiosennego i letniego. Przyrastają głównie elementy przewodzące wodę cewki. Pień chroni kora, która jest w górnej części pnia ruda, w dolnej szarobrązowa, głęboko bruzdowana. Całą roślinę utrzymuje dobrze wykształcony palowy system korzeniowy. Sosna jest drzewem jednopiennym, wytwarzającym jednopłciowe kwiatostany zawierające kwiaty pozbawione okwiatu, wiatropylne.
Kwiat męski ma wygląd, żółtych kłosków, zawiera liczne pręciki osadzone spiralnie na osi kwiatowej. Pręcik zawiera dwa woreczki pyłkowe, w których po podziale mejotycznym powstaje mikrospora. Mikrospora tworzy ziarno pyłku zawierające dwie komórki: generatywną, tworzącą jądro plemnikowe, oraz wegetatywną, wytwarzającą łagiewkę pyłkową. Taka postać ziarna pyłku jest gametofitem męskim sosny.
Kwiaty żeńskie owocolistki zebrane w kwiatostany, nazywane szyszkami. Szyszka zbudowana jest z osi i osadzonych na niej grubych łusek nasiennych (owocolistków), na których leżą nie osłonięte zalążki, okienkami zwrócone ku osi kwiatostanu. Wnętrze zalążka wypełnia wielokomórkowy ośrodek, w którym powstają (po mejozie) 4 makrospory; 3 degenerują, a jedna tworzy (dzieląc się wielokrotnie) gametofit żeński, nazywany bielmem pierwotnym. Powstaje w nim od dwóch do kilku rodzin z komórkami jajowymi.
Proces płciowy - ziarno pyłku łączy się z komórką jajowa i powstaje zygota
Z zygoty powstaje zarodek otoczony substancją pokarmową z bielma pierwotnego. Całość otacza łupina. Powstaje nasienie.
Nairobi - stolica Kenii leżąca na wysokości 1660 m; ludność 1100 tysięcy (1985); przemysł lekki i przetwórstwo żywności; siedziba zarządu centralnego Programu do spraw Środowiska Narodów Zjednoczonych
Nałkowska - Zofia, 1884-1954. Pisarka polska; wybitna przedstawicielka realistycznej prozy psychologiczno-społecznej; analiza ludzkich charakterów, psychologii miłości i wewnętrznych przeżyć kobiety; autorka powieści, m.in. Romans Teresy Hennert (1924), Granica (1936), zbioru opowiadań Medaliony (1946), wstrząsającej relacji o zbrodniach hitlerowskich w okresie II wojny światowej, oraz dramatów, m.in. Dom kobiet (1930
Namibia - Republika Namibijska (dawniej Afryka Południowo-Zachodnia)
powierzchnia: 824300 km kw.
stolica: Windhuk
miasta: Swakopmund, Rehoboth, Rundu
warunki naturalne: tereny głównie pustynne
głowa państwa: Sam Nujoma od 1990
szef rządu: Hage Gottfried Geingob
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: eksport diamentów, uranu, miedzi, ołowiu, cynku
waluta: rand RPA
ludność: 1372 tysięcy (1990), w tym 85% czarnej ludności afrykańskiej, 6% Europejczyków
język: afrikaans (używany przez 60% białej populacji), niemiecki, angielski (wszystkie urzędowe)
religia: 51% luteranie, 19% katolicy, 6% kalwini, 6% anglikanie
dochód narodowy: 1,6 miliardów dolarów (1988); 1300 dolarów na osobę
namorzyny - (mangrowe), krzewy i drzewa, zwłaszcza z rodziny Rhizophoraceae, rosnące na bagnistych wybrzeżach, osłoniętych zatokach i lagunach w strefie zwrotnikowej, tworzące niewysokie lasy; korzenie podporowe i oddechowe; drewno odporne na działanie słonej wody i szkodników; bagniste tereny porośnięte namorzyną stanowią doskonałe środowisko dla ryb i skorupiaków; w wielu krajach zanikają.
Napoleon I - (Napoleon Bonaparte) 1769-1821. Cesarz Francuzów (1804-14 i 1814-15), król Włoch (1805-14); generał od 1796; w 1799 obalił rządzący dyrektoriat rewolucja francuska i ogłosił się dyktatorem; od 1803 podbił większą część kontynentu europejskiego (wojny napoleońskie) i obsadził swych braci w roli marionetkowych królów Bonaparte; po odwrocie spod Moskwy w 1812 został zmuszony do abdykacji w 1814 i zesłany na Elbę; w marcu 1815 ponownie odzyskał władzę, ale został pokonany przez siły angielsko-pruskie w bitwie pod Waterloo i zesłany na Wyspę Świętej Heleny; efekty jego wewnętrznych reform administracyjnych i praw są wciąż widoczne we Francji
Narcyz - w mitologii greckiej, piękny młodzieniec, który odrzuciwszy uczucia nimfy Echo, został ukarany miłością do swego odbicia w wodzie; umarł, nie mogąc oderwać wzroku od swego wizerunku; po śmierci zamieniony przez bogów w kwiat nazwany jego imieniem
narcyzm - (autoerotyzm), w psychologii, stan przesadnego samouwielbienia i dbałości o siebie, który może doprowadzić do zaburzeń umysłowych, zwłaszcza w nerwicach, psychozach i psychopatiach.
narkomania - nawyk stałego używania narkotyków, doprowadzający do zmian chorobowych, zwłaszcza w układzie nerwowym, i wyniszczenia organizmu; środki odurzające można podzielić na następujące grupy:
(1) bardzo niebezpieczne: heroina, morfina, opium i inne narkotyki; halucynogeny: meskalina, LSD oraz amfetamina dożylna
(2) mniej niebezpieczne narkotyki: kodeina czy haszysz (ziele konopi indyjskich), środki pobudzające z grupy amfetamin, takie jak benzedryna czy barbiturany
(3) najmniej niebezpieczne słabsze środki z grupy amfetamin; tzw. designer drugs, czyli ,,narkotyki projektanckie'', np. ecstasy, to najczęściej środki oparte na zmodyfikowanej cząsteczce amfetaminy - mogą być wielokrotnie silniejsze i niebezpieczniejsze; w latach 80-tych pojawił się crack, rodzaj kokainy do palenia
narkotyk - środek odurzający wywołujący zniesienie bólu i sen; podstawowe narkotyki powodują uzależnienie, np. opium, jego pochodne i związki syntetyczne (np. morfina i heroina), a także alkohole (np. etanol) oraz barbiturany.
Narutowicz - Gabriel, 1865-1922. Pierwszy prezydent RP, z wykształcenia inżynier konstruktor (zbudował wiele elektrowni wodnych w Europie); profesor politechniki w Zurychu; wybrany na prezydenta 9 grudnia 1922, 16 grudnia 1922 zamordowany w Zachęcie przez E. Niewiadomskiego
NASA - (z angielskiego - National Aeronautics and Space Administration), w USA organ rządowy (założony w 1958) do spraw lotów kosmicznych i badań aeronautycznych; siedziba zarządu mieści się w Waszyngtonie DC, a główna baza to Kennedy Space Center (ośrodek rakietowy i port kosmiczny) na Florydzie; wczesne programy NASA badań planetarnych i księżycowych obejmowały od 1958 program dla statku kosmicznego Pionier, który zebrał dane dla późniejszych misji załogowych; najsłynniejsza z nich zabrała na Księżyc pierwszych ludzi w statku Apollo 11 (16-24 lipca 1969
nasenne środki - leki (zwłaszcza barbiturany) zmniejszające aktywność mózgu i powodujące sen; zawierają sól lub ester kwasu barbituranowego C4H2O3N2; większość nasennych środków jest wysoce uzależniająca i znajduje się na liście leków kontrolowanych; w małych dawkach działają uspokajająco.
Nashville - miasto w USA, port nad rzeką Cumberland; stolica stanu Tennessee; ludność 488300 (1990); centrum handlowe i bankowe; przemysł poligraficzny, muzyczny (liczne studia nagrań
Natal - prowincja we wschodniej części RPA, granicząca z Oceanem Indyjskim
powierzchnia: 91785 km kw.
stolica: Pietermaritzburg
miasto: Durban
warunki naturalne: teren obniża się od Gór Smoczych na zachodzie do żyznej zwrotnikowej niziny nadbrzeżnej
gospodarka: uprawa trzciny cukrowej, czarnej akacji, Acacia mollissima, kukurydzy, owoców cytrusowych, bawełny, herbaty, warzyw, tytoniu; wydobycie węgla
Navratilowa - Martina, 1956-. Tenisistka czeska, od 1981 obywatelka USA; najwybitniejsza zawodniczka tym sporcie w latach 80-tych; do 1991 55 razy zdobyła Wielkiego Szlema, w tym 18 razy w grze pojedynczej; mistrzyni Wimbledonu w grze pojedynczej rekordową ilość razy (9), w tym 6 razy pod rząd
Nazaret - miasto w Galilei, w północnej części Izraela, na południowy-wschód od Haify; ludność 64 tysiące (1981); wedługg Nowego Testamentu miejsce, gdzie Jezus spędził swoje dzieciństwo
nazizm - (narodowy socjalizm), ideologia oparta na rasizmie, nacjonalizmie i dominacji państwa nad jednostką; niemiecka partia hitlerowska, Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników), została utworzona z Niemieckiej Partii Robotniczej (założona w 1919) pod przywództwem Adolfa Hitlera
Neapol - (z włoskiego - Napoli), miasto w południowych Włoszech, port handlowy i pasażerski (budowa statków, samochody, tekstylia, papier, przetwórstwo żywności); stolica Kampanii nad Zatoką Neapolitańską nad Morzem Tyrreńskim; ludność 1201 tysięcy (1988); na południu leży wyspa Capri, a za portem wulkan Wezuwiusz, z ruinami Pompei u podnóża
Nebraska - stan w USA
powierzchnia: 200400 km kw.
stolica: Lincoln
miasta: Omaha, Grand Island, North Platte
ludność: 1578300 (1990)
gospodarka: uprawa zboża, kukurydzy, hodowla bydła, przemysł spożywczy, produkcja nawozów, wydobycie ropy naftowej, gazu ziemnego
sławni ludzie: Fred Astaire, William Jennings Bryan, Johnny Carson, Willa Cather, Henry Fonda, Harold Lloyd, Malcolm X
Nefretete - (Nefertiti), królowa Egiptu, panująca około 1372-1350 p.n.e.; żona faraona Amenhotepa IV Echnatona
Negri - Pola, (właściwie Apolonia Chałupiec) 1896-1987. Polska aktorka filmowa o międzynarodowej sławie; gwiazda filmu niemego (zwłaszcza niemieckiego i amerykańskiego); od 1938 w USA; role w filmach, m.in. Niewolnica zmysłów (1914), Madame Dubarry (1919
Nelson - Horatio, 1758-1805. Admirał angielski; we flocie wojennej od 1770; w wojnach morskich z Francją odnosił zwycięstwa - stracił przy tym prawe oko w 1794, a w 1797 prawe ramię; bohater narodowy; został kontradmirałem po zwycięstwie w pobliżu Przylądka Świętego Wincentego w Portugalii; w 1798 ścigał flotę francuską do zatoki Abu Kir i zniszczył ją