Republika Gwatemali, República de Guatemala, państwo na północnym krańcu Ameryki Środkowej. Obszar 108 889 km2. Graniczy na północy i zachodzie z Meksykiem, na wschodzie z Belize, Hondurasem i Salwadorem. Południowe granice kraju wyznacza wybrzeże Oceanu Spokojnego.
Stolica Gwatemala 1 096 tys. mieszkańców (1991).
Większe miasta (dane z 1991): Mixco (348 tyś.), Villa Nueva (125 tyś.), Quetzaltenango (93 tyś.), Escuintla (63 tyś.), Mazatenango (40 tyś.). W 1991 w miastach zamieszkiwało 39% ludności.
Administracyjnie kraj podzielony jest na 22 departamenty.
Językiem urzędowym jest hiszpański, ludność pochodzenia indiańskiego posługuje się własnymi językami i narzeczami.
Waluta narodowa, quetzal dzieli się na 100 centavos.
Ludność
9,2 mln mieszkańców (1991), co daje średnią gęstość zaludnienia 29 osób/km2, przy czym osadnictwo ograniczone jest praktycznie do kotlin śródgórskich. Społeczeństwo tworzą przede wszystkim Indianie (45% ogółu) i Metysi (45%). Spotyka się nieliczne grupy ludności białej (5%) i Murzynów (2%).
Dominującą grupą wyznaniową są katolicy (75%), resztę stanowią protestanci (25%). Powszechne jest zjawisko analfabetyzmu, średnio co drugi mieszkaniec Gwatemali nie potrafi czytać ani pisać (45%). Przeciętna długość życia mężczyzn 61, kobiet 66 lat.
Warunki naturalne
Większą część powierzchni kraju pokrywają pasma górskie Kordylierów. Góry osiągają przeciętnie wysokość 2000-2500 m n.p.m., lecz najwyższe z nich przekraczają 4000 m n.p.m. Pasma górskie rozdzielają głębokie zapadliska tektoniczne, nierzadko wypełnione jeziorami. Niziny spotkać można jedynie wzdłuż wybrzeży Oceanu Spokojnego oraz w rejonie miasta Petén.
Gwatemala pozostaje pod wpływem klimatu zwrotnikowego, średnie roczne temperatury przekraczają 20°C, opady wahają się od 1000 mm do 2000 mm. W górach występuje piętrowe zróżnicowanie klimatu.
Historia
W starożytności północna część Ameryki Środkowej, m.in. tereny dzisiejszej Gwatemali, zamieszkana była przez Majów. W okresie kolonialnym przybyli tu Hiszpanie. W 1523 ekspedycja kierowana przez Pedro de Alvarado włączyła obszar Gwatemali w skład monarchii hiszpańskiej. Dominacja Hiszpanii trwała do XIX w. W 1821 Gwatemala wyzwoliła się i na krótki okres przyłączyła do Meksyku, następnie od 1823 weszła w skład Federacji Środkowoamerykańskiej.
Od rozpadu federacji w 1839 Gwatemala zaistniała jako w pełni samodzielne, odrębne państwo. Niepodległa Gwatemala była krajem rządzonym w sposób dyktatorski, władze zmieniały się często w drodze przewrotów i puczów wojskowych. Gospodarka zdominowana była przez zagraniczne, głównie amerykańskie koncerny. Pewne oznaki liberalizacji stosunków politycznych i społecznych pojawiły się w Gwatemali po II wojnie światowej.
W 1945 nowa konstytucja wprowadziła reformy polityczne, przeprowadzono reformę rolną wywłaszczając część ziem należących do potężnego amerykańskiego koncernu United Fruit Company. Fakt ten stał się jedną z przyczyn kolejnego puczu wojskowego, którego inicjatorem była tym razem amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza (CIA). Przez kolejne lata panował w Gwatemali ogromny chaos polityczny, nastąpiły czasy przewrotów i kontrprzewrotów różnych grup wojskowych.
W 1965, po wejściu w życie kolejnej konstytucji, powołano nowy, cywilny gabinet, na czele państwa stanął cywilny prezydent. Faktycznie stan wojny domowej trwał nadal, na porządku dziennym były mordy, torturowanie więźniów, naruszanie podstawowych praw człowieka. Stan taki utrzymuje się w Gwatemali do dnia dzisiejszego. Pomimo inicjowanych kilkakrotnie rozmów pomiędzy stroną reprezentującą legalny rząd a partyzantami, nie doszło nigdy do trwałego porozumienia.
W 1993 sprawujący władzę prezydent Jorge Serrano Elias rozwiązał parlament, zawiesił konstytucję zapowiadając jednocześnie uchwalenie nowej. Nie zdążył już tego dokonać, został usunięty ze stanowiska przez wojskowych, którzy urząd prezydenta i premiera powierzyli Ramiro de Leon Carpisowi.
Ustrój polityczny
Republika prezydencka, głową państwa i szefem rządu jest prezydent, wybierany na 5 lat w wyborach powszechnych. Władzę ustawodawczą sprawuje stuszesnastoosobowy Kongres Narodowy. Władzę wykonawczą sprawuje powoływany przez prezydenta rząd.
Gospodarka
Rolnictwo
Gwatemala jest stosunkowo słabo rozwiniętym krajem, w gospodarce którego dominującą rolę odgrywa rolnictwo. Cechą charakterystyczną ustroju rolnego jest duża koncentracja posiadłości ziemskich, grupa 2% właścicieli posiada 70% użytków rolnych. Podstawą gospodarki rolnej są duże, towarowe plantacje kawy, bananów i bawełny. Uprawa kawy daje ok. połowę globalnej wartości produkcji rolniczej i przynosi prawie 1/3 wpływów z eksportu ogółem. Podstawowym zbożem jest kukurydza, mniejszą rolę odgrywa ryż i pszenica. Poza wymienionymi już uprawia się: fasolę, sorgo, trzcinę cukrową, sezam, maniok, tytoń i kakao. Prowadzi się hodowlę bydła, trzody chlewnej, owiec. Ważną gałęzią gospodarki jest rybołówstwo, oprócz ryb prowadzi się odłowy krewetek. W lasach Gwatemali pozyskuje się cenne gatunki drewna: cedr i mahoń, ponadto zbiera się żywicę z drzewa chicle, która jest głównym składnikiem stosowanym w produkcji gumy do żucia.
Przemysł przetwórczy reprezentują przede wszystkim zakłady spożywcze, włókiennicze, tytoniowe. Głównym partnerem handlowym kraju są Stany Zjednoczone, Salwador, Wenezuela i Meksyk.
Obroty handlu zagranicznego w 1990 wyniosły: import - 2144 mln USD, eksport - 1313 mln USD. Stopa inflacji w latach 1980-1991: 15,9%. Dochód narodowy w 1991 wynosił 930 USD na 1 mieszkańca.
Informacje turystyczne
Godne odwiedzenia są m.in. Ciudad de Guatemala (Gwatemala), zabytki architektury Majów, jezioro Atitlán, jezioro Izabal, San José, ruiny miasta Antigua, Tikal, Huehuentenango, Livingston.
